अग्निपुराणम्

शृणु, द्विजश्रेष्ठ, अग्निपुराणस्य उक्तानि शास्त्राणि यथाक्रमं। तत्र लक्ष्यम् उपहितम् अस्ति, तस्य द्वे दृढे लक्ष्ये, द्वे कठिन्ये, तथा द्वे विविधे च कठिन्ये लक्ष्ये निर्दिष्टे। दृढेषु लक्ष्येषु न अधः न तीक्ष्णं लक्ष्यम् गण्यते; अधः लक्ष्यम् कठिन्ये निर्दिष्टम्, तथा उच्चं लक्ष्यम् अपि। शिरःकाययोः मध्ये यत् लक्ष्यम्, तत् विविधं कठिनं च उच्यते। एवं लक्ष्यसमूहं कृत्वा, दक्षिणहस्तेन च अन्येन च, वीरः यः प्रथमं चिन्हम् आप्नोति, सः आरोहतु, ततः अन्यः पुरुषः; एषा विधिः शास्त्रेषु दृष्टा। तस्मिन्नेव लक्ष्ये अधिकं परिभ्रमणं कथ्यते; तत्र सः चिन्हं स्थापयेत्, पिङ्गिलबाणेन दृढं। यत् किंचिद् भ्रमति, चलति, वा अत्यन्तं स्थिरम्, तत् सर्वतः हन्ति, भिन्दति, छिन्दति, वा बाधयति। यः कर्मणः विधिं जानाति, अभ्यासं च, सः एवं आचरति, विधिं ज्ञात्वा; मनसा, दृष्ट्या, चक्षुषा च योगधनुर्धरः संयमं जयेत्। अग्निः उवाच— यः हस्तं, मनः, दृष्टिं च संयम्य, लक्ष्यम् आप्नोति, निश्चितं सफलताम् प्राप्त्वा, ततः रथं आरोहतु। तत्र पाशः दशहस्तपरिमाणः, गोलाकारः, हस्तान्ते स्थितः, कर्पासमुञ्जनाभिकर्णशक्तिरूपैः सूत्रैः, सुवर्णकण्ठैः वा वर्मसूत्रैः निर्मितः। अन्येषां बलिनां तु, सः पाशः सुव्यवसितः स्यात्; तेन बुद्धिमान् पाशं त्रिंशद्गुणं कृत्वा, सुव्यस्तं कृत्वा। आचार्यः तस्य स्थलं रंगे स्थापयेत्; वामहस्तेन गृहीत्वा, ततः दक्षिणहस्तेन उद्यम्य। तं पाशं वलयाकारं कृत्वा, शिरसः उपरि एकवारं परिभ्रम्य, त्वरितं चर्मवस्त्रधारिणि पुरुषे क्षिपेत्। यदा कुत्सितः, उत्प्लुतः, वा भ्रमति, विधिं अनुसृत्य, कौशलाभ्यासेन तं योजयेत्। विधिना जित्वा, बन्धनं कुर्यात्; कटिप्रदेशे बन्धनं कृत्वा, वामपार्श्वे खड्गं स्थापयेत्। वामेन दृढं गृहीत्वा, दक्षिणेन आकृष्येत्; षड्व्यामा परिधिः, सप्तहस्तोन्नतिः स्यात्। अयःदण्डाः विविधानि वर्माणि, अर्धहस्तपरिमाणे, तथा समे, तिर्यग, उच्चस्थाने च। यथा पाशस्य यथायोग्यं प्रयोगं शृणु, विस्तरेण वदामि— नवं दृढं कवचं धनुश्च शरीरस्थं स्थापयित्वा। दक्षिणहस्तेन नवं गदां गृहीत्वा, उत्थाय दृढं प्रहर्तव्यम्; तेन बालवधः निश्चितः। ततः उभाभ्यां हस्ताभ्यां तं निष्क्षिप्य, कष्टं विना, वधसिद्धिः कथ्यते। अग्निः उवाच— परिभ्रमणं, प्रहारः, उत्प्लवनं, निमज्जनं, धावनं, पतनं, उपरि आक्रमणम्, श्येनवत् पतनं, भ्रमः— एते। कम्पनं, क्षेपणं, वामदक्षिणगमनं, अप्रत्यक्षविस्फोटः, गजहस्तप्रहारः— एते। तीव्रं पतनं, भयकरं, भयानकं, पूर्णं, अर्धं, तृतीयं, पद्मासनपादस्थितिः— एते। प्रतिक्रमणं, अग्रक्रमणं, वराहवत्, वक्रगमनं— एवं द्वात्रिंशत् युद्धे खड्गकवचशास्त्रे ज्ञेयाः। पृष्ठगमनं, प्रत्यागमनं, गृहीतं, लघुचेष्टा, उच्चक्षेपः, निम्नक्षेपः, गृहीत्वा, संयमः— एते। श्येनपतिः, गजपानः, मकरग्रहः— एवं एकादश पाशविद्या युद्धे ज्ञेयाः। ऋजु, विस्तीर्णं, तिर्यग, परिभ्रमणं— पंच क्रियाः महात्मभिः पाशविभागे कथ्यन्ते। छेदनं, विदारणं, प्रहारः, परिभ्रमणं, शयनं, छेदनं, लेखनं, चक्रकर्म— एते। पदाघातः, स्फुरणं, विदारणं, भयजननं, डोलनं— शूलकर्माणि; षष्ठं तु प्रहारः। नेत्रप्रहारः, बाहुप्रहारः, पार्श्वप्रहारः, द्विजश्रेष्ठ, ऋजुपक्षबाणपतितिः, शूलकर्मणि विधिः। आहतम्, गोमूत्रम्, बहुलम्, पद्मासनम्, उत्थितशरीरम्, वक्रम्, वामदक्षिणम्— एते। वर्तितं, प्रत्यवर्तितं, उत्थितपादम्, उत्प्लवनं, हंसदोलनम्, पीडनम्— गदायाः कर्माणि। तीव्रप्रहारः, दंशनिमज्जनम्, क्षिप्तहस्तः, स्थितिः, रिक्तम्— परशुकार्याणि। प्रहारः, छेदनम्, द्विजश्रेष्ठ, मर्दनम्— मुष्टिकर्माणि, उत्प्लवनं, प्रहारः अपि। श्रान्तः, विश्रान्तः, गोमुक्तिः, अतिविषमः— स्फोटककर्मणि, दण्डकर्मणि च। द्विजश्रेष्ठ, अन्त्यः, मध्यः, विपरीतः, आदेशान्तः— दण्डगदकर्माणि। गृहीत्वा, छेदयित्वा, हत्वा, बलात् उत्थानम्, विस्तारः— खड्गकर्माणि, प्रहारः, मर्दनम् च। भयजननम्, रक्षणम्, हननम्, बलात् उत्थानम्, विस्तारः— शस्त्रकर्माणि, यन्त्रकर्माणि च। त्यागः, दंशनम्, वराहक्षेपणम्; एकहस्तेन वा उभाभ्यां वा वहनम्, गृहीत्वा। उभाभ्यां हस्ताभ्यां बाहुभ्यां च बन्धनम्, कटिप्रदेशे उत्थानम्, उरः, ललाटे प्रहारः, बाहुवक्रता च। उभाभ्यां हस्ताभ्यां बाहुभ्यां च बन्धनम्, कटिप्रदेशे उत्थानम्, अंगानां मृदु आलिङ्गनम्, अंगविपर्ययः च। एवं अग्निः युद्धशास्त्रस्य विविधानि विधीनि, आयुधप्रयोगस्य यथाक्रमं, विधिपूर्वकं, द्विजश्रेष्ठ, विशदं कथयति।