अग्निपुराणम्

सर्वे शास्त्रविदः आचार्याः धनुर्वेदस्य विधिं यथाक्रमं उपदिशन्ति। तत्र, यद्यपि चित्तं विक्षिप्तं भवेत्, तदा अपि शरः तत्र सम्यक् स्थापनीयः। ततः, दक्षिणहस्तेन शरं कोशात् निष्क्रियेत्। मध्यभागे शरं धृत्वा, तेन सह समर्थं कुर्यात्; वामहस्तेन बाहुकवचं गृहीत्वा, तत्र धनुः निष्क्रियेत्। अचञ्चलचित्तेन, शरस्य पक्षं तन्तौ स्थापयेत्, सिंहकर्णग्रहणेन च पक्षेन समं दृढं च तं पीडयेत्। शरस्य अग्रं वामकर्णसमीपे विश्राम्य, मध्याङ्गुल्या वामाङ्गुल्या च वर्णं तत्र धारयेत्। लक्ष्ये चित्तं निवेश्य, यथायोग्यं ग्रहणं कृत्वा, शरीरस्य दक्षिणभागेन शरं विसृजेत्। शरस्य दण्डं ललाटमध्यभागे स्थापयित्वा, तं आकृष्य, शरं विसृजेत् यथा अर्धचन्द्रचिह्नं षोडशाङ्गुलपरिमाणं दूरं भवेत्। शरं विसृज्य, दीप्तिप्रयोगेन, मध्याङ्गुल्या पुनः पुनः तं संयमयेत्। कोशात् शरं आदाय, नेत्रसमीपस्थं लक्ष्यं लक्ष्यं चतुर्भुजं दक्षिणे, तत्र च अभ्यासः कर्तव्यः। आरम्भस्थाने स्थित्वा, चतुर्भुजं लक्ष्यं छिद्य अभ्यासः कुर्यात्। ततः, तीक्ष्णं, वक्रं, गतं, तथा अधः, ऊर्ध्वं, चलं च लक्ष्यानि शीघ्रं अभ्यास्येत्। छिद्यस्थानेषु, हस्तबलात् कोशात् धनुः आकृष्य, विविधैः प्रदर्शनैः कठिनानि लक्ष्यानि अपि संत्रासयेत्। लक्ष्यम् आहतं सति, द्वौ लक्ष्यौ दृढौ, द्वौ कठिनौ, तथा द्वौ विविधौ कठिनौ च सन्ति। दृढेषु लक्ष्येषु न अधः न तीक्ष्णं लक्ष्यं निर्दिष्टम्; अधः कठिनं, ऊर्ध्वं लक्ष्यं निर्दिष्टम्। शिरः शरीरयोः मध्ये, विविधं कठिनं लक्ष्यं कथ्यते; एवं लक्ष्यानां समूहं कृत्वा, दक्षिणहस्तेन च अन्येन च कुर्यात्। यः वीरः प्रथमं लक्ष्यम् साधयति, स एव आरोहति; ततः पुरुषः; एषा विधिः, यथा अभ्यासिनः पश्यन्ति। तस्मिन्नेव लक्ष्ये अधिकं परिभ्रमणं निर्दिष्टम्; तत्र पक्षयुक्तेन शरेण चिह्नं दृढं स्थापयेत्। यत् किंचिद् भ्रमति, चलति, वा स्थिरं भवति, तं सर्वतः आघातयेत्, भिन्द्येत्, छिन्द्येत्, वा बाधयेत्। यः क्रियाविधिं अभ्यासं च जानाति, स तं विधिं ज्ञात्वा एवं आचर्येत्; मनसा, दृष्ट्या, चक्षुषा, योगधनुर्धरः संयमं जयेत्। अग्निः उवाच—यः हस्तं, मनः, दृष्टिं संयम्य, लक्ष्यम् साधयति, निश्चितं सिद्धिं प्राप्य, ततः रथं आरोह्येत्। यः पाशः दशहस्तपरिमाणः, गोलः, हस्ताग्रे, कर्पासमुञ्जशणहर्षणकण्टकवर्णैः कृतः, सुवर्णवर्मणां दृढतन्तुभिः निर्मितः। अन्येषां बलवंतां, तं सम्यक् परिव्याप्तं कुर्यात्; बुद्धिमान् तं पाशं त्रिंशत्परिमाणं सम्यक् वर्तितं कुर्यात्। आचार्यः तस्य स्थलं रणाङ्गणे निर्माय, वामहस्तेन तं गृहीत्वा, ततः दक्षिणहस्तेन उत्थापयेत्। तं वर्तुलरूपेण कृत्वा, शिरसः उपरि एकवारं परिभ्रम्य, तं त्वङ्गवस्त्रधारिणं पुरुषं शीघ्रं क्षिपेत्। उत्प्लवन्, उत्पतन्, विचरन् च, यथाविधि, तं कौशलाभ्यासेन योजयेत्। विधिवशात् जित्वा, तद्बन्धनं कुर्यात्; कटिप्रदेशे तं बन्धित्वा, तलवारं वामपार्श्वे स्थापयेत्। वामहस्तेन दृढं गृहीत्वा, दक्षिणहस्तेन निष्क्रियेत्; तस्य परिधिः षडङ्गुलः, ऊर्ध्वं सप्तहस्तपरिमाणम्। लौहमुष्टयः विविधानि वर्माणि, अर्धहस्तदूरं, समं, तिर्यक्, ऊर्ध्वं च। यथायोग्यं तस्य प्रयोगं शृणु, यथा विस्तरेण वक्ष्यामि—नूतनं दृढं कवचं धनुः शरीर उपरि स्थापयित्वा। दक्षिणहस्तेन नूतनं गदां गृहीत्वा, तां उत्थाप्य, दृढं आघातयेत्; एवं बालस्य विनाशः निश्चितः। ततः, उभाभ्यां हस्ताभ्यां तं तस्य उपरि नयेत्; अयत्नेन कृत्वा, हनने सिद्धिः कथ्यते। अग्निः उवाच—परिभ्रमणं, आघातनं, उत्प्लवनं, निमज्जनं, धावनं, पतनं, ऊर्ध्वात् आक्रमणं, श्येनवत् पतनं, भ्रमणं च। कम्पनं, क्षिपणं, वामदक्षिणगमनं, अगोचरविस्फोटनं, गजहस्तस्य महाघातः। तीक्ष्णं पतनं, भयकरं, घोरं, पूर्णं, अर्धं, तृतीयं, पद्मरूपपादस्थापनं। पश्चादस्थापनं, पुरस्तादस्थापनं, वराहं, वक्रं—एवं द्वात्रिंशद् शस्त्रकवचविज्ञाने युद्धे ज्ञेयम्। अपसरणं, प्रत्यवर्तनं, गृहीतम्, लघुगमनं, ऊर्ध्वक्षेपणं, अधःक्षेपणं, धारणा, संयमः। श्येनपतनं, गजपानं, मकरग्रहणं—एवं एकादश पाशविधयः युद्धे ज्ञेयाः। ऋजु, विस्तीर्णं, तिर्यक्, परिभ्रमणं—एते पञ्च क्रियाः महान्तः पाशविभागे निर्दिष्टाः। छेदनं, विदारणं, आघातनं, परिभ्रमणं, शयनं, विच्छेदनं, लेखनं, चक्रकर्म—एते क्रियाः। पादाघातनं, स्फुरणं, विदारणं, भीषणं, झूलनं—एते शूलविधयः, षष्ठं आघातः कथ्यते। नेत्राघातनं, बाहुघातनं, पार्श्वाघातनं, द्विजश्रेष्ठ; पक्षयुक्तेन शरेण पतनं, शूलविधिः च कथ्यते। आहतं, गोमूत्रं, बहुलं, पद्मासनं, उत्तानं, वक्रं, वामं, दक्षिणं— एवं धनुर्वेदस्य, शस्त्रकवचस्य, पाशस्य, गदायाः, शूलस्य, शूलविधेः च विविधाः विधयः, अभ्यासः, यथाक्रमं आचार्येण उपदिश्यन्ते।