अग्निपुराणम्

सर्वे धर्मज्ञाः शृण्वन्तु। अग्निः ब्रह्मणं प्रति धनुर्वेदस्य गूढानि रहस्यानि उपदिशति। प्रथमं मन्त्रस्याङ्गुलमात्रं मितिः ज्ञेयम्, द्वितीयस्य द्व्यङ्गुलमात्रं विधीयते, तृतीयस्य पुनरङ्गुलमात्रं चिनाकटिस्थानयोः मध्ये मितिः निर्दिष्टा। ततः शरं पिङ्गेण अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां गृहित्वा, अनामिकया पुनः एवं मध्येन च शरं पुनरधिग्राह्यते। धनुं बलात् आकृष्य शरं सम्पूर्णं यावद् निष्कर्ष्य, तदनन्तरं यथाविधि शरं विसृज्यते। हे धर्मात्मन्, दृष्टिः मुष्टिः च समायोज्य लक्ष्यं शरेण विदारितव्यम्; विसृज्य शरं, पृष्ठहस्तं शीघ्रं पृष्ठतः क्षिपेत्। एषा 'छेदन' नाम्ना विधिः, या त्वया ज्ञेयम्, द्विजः; धनुर्धरः अधोमणिबन्धं अधः आकृष्येत्। ऊर्ध्वं विसृजन्ति चेत्, मध्ये लक्ष्यं साध्यं; उत्तमा श्रेष्ठा च धनुर्वेदविद्भिः ज्ञेयाः। दीर्घतमः शरः द्वादशमुष्टिप्रमाणः, मध्यमः एकादशमुष्टिः, ह्रस्वः दशमुष्टिः इति विज्ञेयम्। चतुर्भुजमितः धनुः श्रेष्ठः, त्र्यर्धभुजमितः मध्यमः, त्रिभुजमितः पदातीनां सदा ह्रस्वः इति कथ्यते। अग्निः उवाच— धनुः सम्पूर्णम् आकृष्य, हे द्विज, मांसगदादिभिः शुद्धं कृत्वा, यज्ञस्थले धनुः स्थापयेत्। ततः शरं गृह्य, एकाग्रचित्तः, दक्षिणकवचं दृढं बन्धयेत्। यद्यपि विक्षिप्तः स्यात्, शरः तत्र सुव्यवस्थितः स्यात्; ततः दक्षिणहस्तेन शरं तूणीरात् निष्कर्ष्यते। मध्ये शरं धारयित्वा, वामहस्तेन कवचं समाश्रित्य धनुः आकृष्यते। स्थिरचित्तः पिङ्गं तन्तौ स्थापयेत्, सिंहकर्णग्रहणेन दृढं पिङ्गं समं च स्थापयेत्। शरस्य अग्रं वामकर्णसमीपे स्थापयेत्, वर्णं मध्येन वामेन च अङ्गुलिभिः धारयेत्। लक्ष्ये चित्तं नियोज्य, यथायोग्यं ग्रहणं कृत्वा, दक्षिणपार्श्वेन शरं विसृज्येत्। भ्रूमध्ये शरं स्थापयित्वा, आकृष्य, चन्द्रचिह्नं षोडशाङ्गुलं दूरं कृत्वा शरं विसृज्येत्। शरं विसृज्य, दीपकविधिना, मध्येन पुनः पुनः शरं यथायोग्यं नियंत्रयेत्। तूणीरात् नेत्रे लक्ष्ये शरं क्षिप्येत्, दक्षिणे च चौर्ये लक्ष्ये; आरम्भस्थाने स्थित्वा चौर्ये लक्ष्ये विदारणं अभ्यास्येत्। ततः तीक्ष्णे, विपरीते, निर्गते, अधः, ऊर्ध्वे, चलन्ये च लक्ष्यानि शीघ्रं अभ्यास्येत्। विदारणस्थानानि यत्र, तत्र धनुः तूणीरात् हस्तबलात् आकृष्य, विविधैः प्रदर्शनैः कठिनं लक्ष्यं अपि त्रासयेत्। लक्ष्ये वृष्टे, ब्राह्मण, द्वे 'दृढे' लक्ष्यम्, द्वे 'कठिने', द्वे 'विविधे' च 'कठिने' लक्ष्यम् इति कथ्येते। अधः तीक्ष्णं च दृढे लक्ष्यम् न निर्दिष्टम्; अधः कठिनं, ऊर्ध्वं च लक्ष्यम्। शिरःकाययोः मध्ये 'विविधं कठिनं' लक्ष्यं कथ्यते; एवं लक्ष्यानि समूहे कृत्वा, दक्षिणेन च अन्येन हस्तेन। यो वीरः प्रथमं लक्ष्यम् साधयति, सः आरोहति, ततः पुरुषः; एषा विधिः, अभ्यासिभिः दृष्टा। तस्मिन्नेव लक्ष्यम् अधिकं आवर्तनं विधीयते; तत्र पिङ्गशरेण दृढं लक्ष्यम् स्थापयेत्। यत् यत् घूर्णितं, चलितं, स्थिरं वा, तत् सर्वतः हन्ति, भिनत्ति, छिनत्ति, बाधयति च। यः विधिप्रकारं अभ्यासं च जानाति, सः एवं आचर्य, विधिं बोधित्वा; मनसा, दृष्ट्या, दृष्टीया च योगी धनुर्धरः संयमं जयति। अग्निः उवाच— यः हस्तं, मनः, दृष्टिं च विजित्य, लक्ष्यम् साधयति, निश्चितसिद्धिं प्राप्त्वा, तस्य अनन्तरं रथारूढः भवेत्। पाशः दशहस्तमितः, गोलाकारः, हस्तान्ते, कर्पासमुंजजन्तुशणकण्टकसुवर्णवर्मतन्तुभिः कृतः। अन्येषां बलिष्ठानां, सः सुव्यवसितः; तेन पाशः त्रिंशत्परिमाणः, सुव्यवहितः कर्तव्यः। गुरुश्च तस्य स्थलं रंगे स्थापयेत्; वामहस्तेन गृह्य, दक्षिणेन उत्थापयेत्। कूर्मरूपं कृत्वा, शिरसि एकवारं घूर्णयित्वा, चर्मवस्त्रधारी पुरुषे शीघ्रं क्षिपेत्। उत्पतन्, कूर्दन्, विचरन्, यथाविधि कौशलाभ्यासेन तं पाशं स्थापयेत्। विधिना जित्वा, बन्धनं कुर्यात्; कटिप्रदेशे बन्धनं कृत्वा, तलवारं वामपार्श्वे स्थापयेत्। वामेन दृढं गृह्य, दक्षिणेन निष्कर्ष्येत्; षडङ्गुलपरिधिः, सप्तहस्तोन्नतः कर्तव्यः। लोहमुष्टिकानि, विविधवर्माणि, अर्धहस्तपरिमाणे, समे, तिर्यग्, ऊर्ध्वे च स्थाप्यन्ते। शृणु, यथा उचितं पाशं उपयोज्येत्, विस्तरेण कथयामि— नूतनं दृढं कवचं धनुः च शरीरस्थं कृत्वा, दक्षिणहस्तेन नूतनं गदां गृह्य, उत्थाप्य दृढं ताडयेत्; तेन बालनाशः निश्चितः। ततः उभाभ्यां हस्ताभ्यां तं पुरुषे प्रहारयेत्; कृत्यं कृत्वा, वधसिद्धिः घोषितः। अग्निः पुनः उवाच— आवर्तनं, प्रहारं, उत्पातनं, निमज्जनं, धावनं, पतनं, ऊर्ध्वात् आक्रमणं, श्येनवत् पतनं, भ्रमणं च इति। एवं अग्निः धनुर्वेदस्य विविधं कौशलं, विधिं, अभ्यासं च ब्रह्मणे आदरपूर्वकं उपदिशति, यः श्रद्धया एतत् अनुवर्तते, सः सर्वत्र विजयी भवति।