अग्निपुराणम्

धनुर्वेदस्य विद्याम् उपदिशन् अग्निर्भगवान् द्विजश्रेष्ठं प्रति कथयामास—यः कश्चित् तु वैशाखे जातपदे वा स्थित्वा, विस्तीर्णे वा पादस्थितौ, ततोऽनन्तरम् प्रियं धनुः सूत्रेण संयोजयेत्। अधोभागं धनुषः श्रोणौ संस्थाप्य, शरस्याग्रं तु शीर्षे स्थापयित्वा, भूमौ तदावेशयेत्, ततो यथायोग्यं समुत्क्षिपेत्। कुटिलभुजः विकटबाहुः चेद्भवेत्, उत्तमं धनुः तस्य हस्ते सम्यक् सरं च पक्षं च उपन्यस्य सुसंयुक्तं भवति। द्वादशाङ्गुलपरिमाणं धनुषः अन्तरालयः स्यात्, तन्त्री च नात्युत्तानं नातिसंहतं, यथायोग्यं विन्यस्तव्या। नाभौ धनुः स्थाप्य, शरं श्रोणौ निधाय, हस्तं समुत्क्षिपेत्, अङ्गुल्यग्रे कर्णे च मन्त्रं उच्चारयन्। दक्षिणहस्तेन शरस्याग्रे दृढं गृहित्वा, लक्ष्ये सम्यगवलोक्य, हस्तं शीघ्रं प्रसारयेत्। शरः नात्यन्तिकं न च दूरे, नात्युत्तानं न च नीचम्, न विकटे न चोर्ध्वे, न चलति न च विकृतः। सः शरः सम्यक् ऋजुश्च स्थैर्यगुणयुक्तः, दण्डवत् धार्यः, ततः तेनैव मुष्टिना लक्ष्यं सम्पीडयेत्। धनुर्धरः उन्नतम् उरः स्थापयित्वा, त्रिकोणाकारं कृत्वा, स्थिरग्रीवः मयूरग्रीववत् शिरः कृत्वा तिष्ठेत्। ललाटं, नासिका, मुखं, स्कन्धौ च अश्वस्य सदृशं समरेखं स्थापनीयम्; तन्त्री-स्कन्धयोः अन्तरं त्र्यङ्गुलपरिमितं ज्ञेयम्। प्रथममन्त्रे एकाङ्गुलं, द्वितीये द्वयङ्गुलं, तृतीये पुनरेकाङ्गुलं, चिबुक-स्कन्धयोः मध्ये मापयेत्। अङ्गुष्ठतर्जनीयाभ्यां पक्षं गृहित्वा, ततोऽन्यभिः अनामिका-मध्याङ्गुल्यः च पुनर्गृह्यते। बलपूर्वकं धनुः आकाशयेत्, यावत् शरः सम्पूर्णं विकृष्टः स्यात्; एवं कृत्वा उचितविधिना शरं विसृज्येत्। दृष्टिः च मुष्टिश्च संयोज्य, लक्ष्यं शरेण वेधयेत्; विमुक्ते शरे, पृष्ठहस्तं शीघ्रं पृष्ठतः क्षिपेत्। एषा 'छेदनी' नाम विधिः उच्यते, या त्वया ज्ञेया द्विज; अधोभागं मणिबन्धस्य धनुर्धरः अधः आकर्षयेत्। ऊर्ध्वमुक्तौ मध्ये लक्ष्यं विधेयम्; एषा श्रेष्ठा धनुर्वेदविदां मतम्। दीर्घः शरः द्वादशमुष्टिप्रमाणः, मध्यमः एकादश, न्यूनतमः दशमुष्टिप्रमितः स्यात्। चतुर्व्यामा धनुः उत्तमं, त्र्यर्धव्यामा मध्यमं, त्रिव्यामा न्यूनतमं, पदातीनां सदा निर्दिष्टम्। ततः अग्निः उवाच—यदा धनुः पूर्णं विकृष्टं भवति, द्विजश्रेष्ठ, तदा, मांसयष्ट्यादिभिः शुद्धीकृत्य, यज्ञभूमौ धनुः स्थापनीयम्। ततः शरं गृहित्वा, एकाग्रचित्तः, दक्षिणबाहुबंधं दृढं बद्ध्वा, अपि च विक्षिप्तचित्तोऽपि, शरः तत्र सम्यक् स्थाप्यः। पश्चात् दक्षिणहस्तेन कोशात् शरं आहरति। मध्यदेशे शरं सम्यक् धारयेत्, वामहस्तेन बाहुबंधनं, ततः धनुः आकर्षयेत्। अचलचित्तः, पक्षं तन्त्रीस्थं स्थापयेत्, सिंहकर्णग्रहणेन दृढं पिडयित्वा। शरस्याग्रं वामकर्णसमीपे स्थाप्य, वर्णं तत्र मध्यवामाङ्गुलिभिः धारयेत्। लक्ष्ये चित्तं निवेश्य, यथायोग्यग्रहणेन, दक्षिणपार्श्वेन शरं विसृजेत्। ललाटमध्यदेशे शरं स्थाप्य, आकृष्य, तदनन्तरं शरं विसृजेत्, यथा अर्धचन्द्रचिह्नं षोडशाङ्गुलं दूरे भवेत्। विमुक्ते शरे, दीपवद्विधिना, मध्याङ्गुल्या पुनः पुनः निगृह्णीयात्। कोशात् अक्षिलक्ष्ये च, दक्षिणे च चतुरश्रे लक्ष्ये च, तिष्ठन् चतुरश्रे वेधनं साधयेत्। ततः तीक्ष्णे, विवृत्ते, गतशरे, नीचोर्ध्वे चलच्च लक्ष्यानि शीघ्रं साधनीयानि। वेध्येषु स्थलेषु, कोशात् धनुः हस्तबलात् आकृष्य, विविधैः कौशलैः कठिनानि लक्ष्यानि अपि त्रासयेत्। लक्षिते लक्ष्यार्थे द्वौ स्थिरलक्ष्यौ, द्वौ कठिनौ, द्वौ च विविधकठिनौ निर्दिष्टौ। न तु नीचं तीक्ष्णं वा स्थिरलक्ष्येषु, नीचं कठिनं, उच्चं च लक्ष्यम्। मध्ये शिरः शरीरयोः विविधकठिनं लक्ष्यं, एवं लक्ष्यानि समूह्य, दक्षिणेन चान्येन च हस्तेन साधयेत्। यो वीरः प्रथमं लक्ष्यम् साधयति, सः आरोहणं कुर्यात्, ततः अन्यः पुरुषः; एषा धर्मनिर्दिष्टा विधिः, यथा साधकैः दृष्टा। तत्र लक्ष्ये वर्तुलगमनं श्रेष्ठम्, पक्षयुक्तेन शरेण दृढं लक्ष्यम् आरोपयेत्। यद् यद् च वर्तते, चलति, स्थिरं वा, तद् विद्ध्याद्, भिन्द्यात्, छिन्द्यात्, अपि च सर्वतो बाधयेत्। यः कर्मणः विधिं च अभ्यासं च जानाति, सः एवं आचरन्, नियमान् ज्ञात्वा, मनसा, दृष्ट्या, चक्षुषा च योगी धनुर्धरः संयमं विजेयात्। अग्निर्वदति—यः हस्तं, मनः, दृष्टिं च सम्पूर्णं विजित्य, लक्ष्यम् आप्नोति, निश्चितसिद्धिः सन्, तदा रथमारुह्येत्। पाशः दशमुष्टिप्रमाणः, वर्तुलः, हस्ताग्रे, कर्पासमुञ्जनारचर्मसूतकण्ठैः कृतः स्यात्। अन्येषां बलिनां तु सः सुगुणितः, त्रिंशद्गुणं दृढं पाशं पण्डितः कुर्यात्। एवं भगवता अग्निना उपदिष्टं धनुर्वेदस्य रहस्यं, यथाशास्त्रं, यथाक्रमं, द्विजश्रेष्ठः श्रद्धया समाचरेत्।