अग्निपुराणम्

शृणुत, द्विजश्रेष्ठाः, धनुर्वेदस्य प्राचीनं विज्ञानं यथाविधि निरूप्यते। प्रथमं तु पादयोः बाह्याङ्गुलीनि संनिकर्ष्य, जानुनी दृढे स्थिरे च स्थाप्येते, त्र्यङ्गुलपरिमाणे पृथक्कृते पादयोः स्थितिः वैशाखनामा कथ्यते। यत्र जानुनी हंसपदचिह्नवत् समदृशे, चतुर्भिः वितानैः पृथक्कृते, सा मण्डलस्थितिः ज्ञेया। यत्र दक्षिणजानुजङ्घे कठिने, पञ्चवितानविस्तारे, हलाकृतिः दृश्यते, सा स्थिता आलिड्हा इति प्रसिद्धा। एषैव स्थितिः यदा विपरीता क्रियते, तदा प्रतीयलीढा इति कथ्यते; तत्र वामोरुः समः स्यात्, अथवा दक्षिणोरुः स्यात् समः। यदा गुल्फौ च पृष्ठतलयोः दृढे स्थाप्येते, पञ्चाङ्गुलयः प्रसारिताः, द्वादशाङ्गुलपरिमाणे स्थितिः तदा सिध्यति। वामजानु समं, दक्षिणं सम्यगुत्तानं वा कृत्वा, अथवा दक्षिणजानु विकटं कुर्वन्, स्थिरमूढं च स्थाप्यते। पादः सजानु दण्डवत् प्रसारितः स्यात्, एवं विकटस्थितिः द्विबाहुप्रमाणे विस्तृता कथ्यते। उभौ पादौ उन्नतौ, जानुनी वलिते, एवं सम्पुटस्थितिः निर्दिश्यते। पादौ किञ्चित् बहिर्मुखौ, दण्डवत् स्थिरौ, षोडशाङ्गुलविस्तारे च नियोज्येते। एतस्मिन् काले, स्वस्तिकस्थाने प्रथमं नमस्कारः कर्तव्यः, वामहस्तेन धनुः गृहीत्वा, दक्षिणेन बाणः धार्यः। वैशाखे वा जातस्थाने वा, विस्तीर्णे वा, प्रियं धनुः तन्त्रं योजनीयं। अधः कटीस्थले धनुः स्थाप्य, अग्रे बाणस्य शिरः, भूमौ स्थाप्य, ततो यथोचितं उत्थाप्यते। बाहू वलितौ, पूर्वबाहू च वक्रौ, तदा उत्तमं धनुः स्यात्, यस्य बाणः पक्षचिह्नं च हस्ते सम्यक् लग्नम्। धनुषः अन्तरं द्वादशाङ्गुलं नियतम्, तन्तुः नात्युत्तानः नातिसंहतः, सम्यक् योजनीयः। धनुः नाभौ स्थाप्य, बाणं कटिस्थले, हस्तं उत्तोल्य, मन्त्रं अङ्गुल्यां कर्णे चोच्चार्य। बाणस्य अग्रे दक्षिणहस्तेन गृह्य, लक्ष्ये सन्धाय, हस्तं शीघ्रं प्रसारयेत्। बाणः नातिसमीपः, नातिदूरः, नात्युत्तानः, नात्यधः, न वक्रः, नोर्ध्वमुखः, न चलनः, नातिवलितः। सः समः, स्थैर्ययुक्तः, दण्डवत् धार्यः, तेनैव मुष्टिना लक्ष्यं छादयेत्। धनुर्धरः ऊर्ध्वं वक्षसा त्रिकोणाकारः स्थित्वा, ग्रीवां स्थिरां कृत्वा, शिरः मयूरवद् नमयेत्। ललाटं, नासिका, मुखं, स्कन्धौ, अश्ववत् समरेखौ स्याताम्; तन्तोः स्कन्धयोः च दूरी त्र्यङ्गुलं ज्ञेयं। प्रथमे मन्त्रे एकाङ्गुलमात्रं, द्वितीये द्वे, तृतीये पुनः एकं, कण्ठात् स्कन्धयोः माप्यते। बाणस्य पक्षे अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां गृह्य, पुनः अनामिकया, ततः मध्ये च गृह्यते। बलपूर्वकं धनुः आकृष्य, यावत् बाणः पूर्णतः स्यात्, एवं प्रारभ्य, बाणः यथाविधि विसर्जनीयः। दृष्ट्या मुष्टिना च लक्ष्ये सम्यक् स्थित्वा, बाणेन लक्ष्यं विदारितव्यं; विमुक्ते हस्ते, पृष्ठहस्तं शीघ्रं प्रक्षिपेत्। अयं छेदनप्रकारः इति विज्ञेयः, धनुर्धरेण अधोमणिबन्धं योजनीयम्। ऊर्ध्वं विमोचने मध्ये लक्ष्यं साध्यं, उत्तमं श्रेष्ठं च धनुर्वेदविद्भिः ज्ञेयम्। दीर्घतमः बाणः द्वादशमुष्टिप्रमाणः, मध्यः एकादश, न्यूनः दशमुष्टिप्रमाणः। चतुर्बाहुप्रमाणं धनुः श्रेष्ठं, साढत्रयं मध्यमं, त्रिबाहुप्रमाणं पादातीनां न्यूनतमं स्यात्। अथ, अग्निरुवाच—यदा धनुः सम्पूर्णमाकृष्यते, ततः मांसशस्त्रैः सम्यक् शुद्धं कृत्वा, यज्ञस्थले स्थापनीयम्। ततः बाणं गृह्य, एकचित्तः, दक्षिणे हस्ते बन्धनं दृढं कृत्वा, वामहस्तेन करकवचं धारयेत्। अपि चेत् चित्तविभ्रमे, बाणः सम्यक् स्थाप्यः; ततः दक्षिणेन हस्तेन तूणात् बाणं निष्कास्येत्। मध्ये बाणं गृहीत्वा, वामहस्तेन करकवचं, तस्मात् धनुः निष्कास्यते। अचलचित्तः, पक्षं तन्तौ स्थाप्य, सिंहकर्णग्रहणेन दृढं कृत्वा, पक्षे सम्यक् पिडयेत्। बाणस्य अग्रं वामकर्णसमीपे स्थाप्य, वर्णं मध्ये वामाङ्गुलिभ्यां धारयेत्। लक्ष्ये चित्तं स्थाप्य, यथाविधि गृहीत्वा, दक्षिणभागेन बाणं विसृजेत्। ललाटमध्यस्थले बाणं स्थाप्य, आकृष्य, तदनन्तरं विमोचयेत्, यथा अर्धचन्द्रचिह्नं षोडशाङ्गुलं दूरं स्यात्। विमुक्ते बाणे, दीपप्रकारेण पुनः पुनः मध्ये अङ्गुल्या निगृह्णीयात्। तूणात् बाणं गृह्य, नेत्रे लक्ष्ये चापि, दक्षिणे चतुरस्रे लक्ष्ये, प्रथमे स्थानस्थले स्थित्वा, चतुरस्रं विदारितव्यम्। ततः पश्चात् तीक्ष्णं लक्ष्यं, विपरीतम्, गतं, नीचं, उच्चं, चलनं च शीघ्रं साधनीयम्। यत्र विदारणीयं स्थानं, तत्र धनुः तूणात् बाहुबलात् आकृष्य, विविधैः विक्रान्तैः लक्ष्यानि भीषयेत्। एवं, धनुर्वेदस्य रहस्यं, पादस्थितेः आरभ्य, बाणविसर्जनपर्यन्तं, क्रमशः प्रतिपादितम्। यः एवं सम्यक् अभ्यासं करोति, स एव धनुर्विद्यायाः परमं फलं प्राप्नोति।