अग्निपुराणम्

एकदा अग्निदेवः धर्मप्रियाय द्विजाय कथयामास—यः पुरुषः विष्णुम् एकेन प्रस्थेन घृतस्य स्नापयति, सः कोटिफलम् आप्नोति; यदि तु आद्हकयुतं घृतदुग्धाभ्यां स्नानं करोति, सः नृपवत् स्वर्गलोकम् अधिगच्छति। ततः अग्निः धनुर्वेदस्य स्वरूपम् अपि वर्णयामास। धनुर्वेदः चत्वारि विभागानि धारयति, येषां पञ्चधा विवेकः अस्ति—रथिनः, गजिनः, अश्वारूढाः, पदातयः च। पञ्चविधं तु तदुक्तम्—यन्त्रनिर्गतः, हस्तनिर्गतः, निर्गम्य पुनः धृतः, अनिर्गतः, तथा शस्त्राभ्यस्तः युद्धः। एतेषु शस्त्रास्त्रप्रयोगेन द्विविधं विभागः—प्रत्यक्षं च मायया च। यन्त्रैः, यथा धनुषा, यो निर्गतः स यन्त्रनिर्गतः इति कथ्यते; हस्तेन क्षिप्ताः शिलाः शूलादयः हस्तनिर्गताः इति ज्ञेयाः। ये निर्गम्य पुनः ध्रियन्ते, यथा शूलादयः, ते तादृशाः; अस्यां तु अस्यां शस्त्राणि अनिर्गम्य धनुरादयः, मुष्टियुद्धं च शस्त्ररहितं परिगण्यते। युद्धे इच्छुकः पुरुषः श्रमं जित्वा यथायोग्यं व्यायामं कुर्यात्। धनुषा युद्धं श्रेष्ठम्, शूलेन मध्य्यम्, खड्गेन अधमम्, बाहुभ्यां तु तदपि हीनतम्। धनुर्वेदाचार्यः ब्राह्मणः वा क्षत्रियः वा विज्ञः स्यात्। शूद्रः आत्मरक्षणार्थं वा राजाज्ञया वा केवलं युद्धे प्रवर्तेत। युद्धे राजा देशीयैः वीरैः सहायं प्राप्नुयात्। यदा अङ्गुष्ठौ गुल्फौ हस्तपादौ च संयोज्यते, तदा समपादस्थितिः स्यात्, लक्षणैः प्रसिद्धा। बहिर्दिष्टाङ्गुलिप्रदेशे पादौ, दृढौ जानू, त्रिस्पर्थं विस्तीर्णं च, सा वैशाखस्थितिः कथ्यते। हंसपदचिह्नवत् समवायिनि जानुनी चतुःस्पर्थविस्तीर्णे, सा मण्डलस्थितिः। हलाकृतिरेषा, दक्षिणजानुः ऊरुश्च दृढः, पञ्चस्पर्थविस्तीर्णा, सा आलीढस्थितिः। एषैव प्रतिलोमेन प्रतीयते प्र्त्यालीढा; वामपादः समः, दक्षिणः वा ऊर्ध्वः स्यात्। गुल्फौ पृष्ठतले दृढौ, पञ्चाङ्गुलिप्रसारितौ, द्वादशाङ्गुलपरिमाणे सा स्थितिः स्थाप्यते। वामजानुः समः, दक्षिणः सुप्रसारितः; अथवा दक्षिणजानुर् विकटः, स्थिरः, वक्रश्च। एषः जानुपदः दण्डवत् प्रसारितः, द्विबाहुप्रमाणे विकटस्थितिः। उभौ पादौ उत्तोल्य, जानुनी द्विधा, सम्पुटस्थितिः इति कथ्यते। पादौ बहिर्मुखौ, स्थिरौ, दण्डवत् समौ, षोडशाङ्गुलपरिमाणे यथावत्। अत्र प्रथमं स्वस्तिकस्थितौ प्रणामं कुर्यात्, धनुः सव्येन हस्तेन, बाणं दक्षिणेन धारयेत्। वैशाखे वा जातस्थितौ वा विस्तीर्णे स्थाने, ततो धनुषः प्रियतमा ज्या योजनीया। अधोभागं कटीस्थले, बाणाग्रं अग्रे स्थाप्य, भूमौ निधायोत्तोल्य यथायोग्यं कुर्यात्। भुजौ वक्रौ, पूर्वबाहु वलितः, उत्तमं धनुः तद् यत्र बाणः पक्षे च हस्ते सम्यगुपविष्टः। धनुषः विस्तारः द्वादशाङ्गुलपरिमाणः स्यात्; ज्यापि नातिस्निग्धा नातिदृढा, यथायोग्यं योज्या। धनुः नाभौ, बाणं कटीस्थले स्थाप्य, हस्तं उत्तोल्य, मन्त्रं अङ्गुल्याः कर्णे च जपेत्। बाणं अग्रे दक्षिणेन मुष्टिना गृह्य, लक्ष्यं दृष्ट्वा हस्तं शीघ्रं प्रसारयेत्। बाणः न नातिसमीपं नातिदूरं, नात्युच्चं नात्यधः; न वक्रः, नोत्क्षिप्तः, न चलितः, नातिपरिवृत्तः। सः सम्यक् ऋजुः स्थिरगुणयुक्तः दण्डवत् धार्यः; तेनैव मुष्टिना लक्ष्यं छादयेत्। धनुर्धरः ऊर्ध्वं स्थित्वा, वक्षसा त्रिकोणं निर्माय, ग्रीवा स्थिरा, शिरः मयूरवत् नमितम्। ललाटं, नासिका, मुखं, स्कन्धौ च अश्ववत् समौ; ज्या-स्कन्धयोः अन्तरम् त्र्यङ्गुलपरिमितम्। प्रथमस्य मन्त्रस्यैकाङ्गुलपरिमाणम्, द्वितीयस्य द्वयोरङ्गुलयोः, तृतीयस्यैकाङ्गुलपरिमाणम्, ग्रीवा-स्कन्धयोः मध्ये माप्यम्। बाणस्य पक्षे अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां गृह्य, पुनः अनामिकया, तदा मध्यया च गृह्णीयात्। बाणं बलात् आकृष्य, यावत् सः पूर्णः स्यात्, तदा यथाविधि मोचनीयः। दृष्ट्या मुष्टिना च सम्यक्, लक्ष्यं बाणेन वेधयेत्; मोचने पश्चाद् हस्तं शीघ्रं पृष्ठतः क्षिपेत्। एषा छेदनाख्या विद्या, द्विजश्रेष्ठ, या ज्ञेया; अधस्तात् मणिबन्धः धनुर्धरेण अवरोहणीयः। ऊर्ध्वं मोचने मध्ये लक्ष्यं साध्यं; उत्तमा श्रेष्ठा च धनुर्विद्याविदां मता। दीर्घतमः बाणः द्वादशमुष्टिप्रमितः, मध्यमः एकादश, न्यूनतमः दशमुष्टिप्रमितः। चतुर्व्यामा धनुः श्रेष्ठम्, त्र्यर्धव्यामा मध्यमम्, त्रिव्यामा पदातिनां न्यूनतमम्। अथ अग्निः पुनः उवाच—सम्यक् पूर्णमाकृष्य धनुः, द्विजश्रेष्ठ, मांसशस्त्रादिभिः शुद्धीकृत्य, यज्ञस्थले स्थापयेत्। ततः बाणं गृह्य, एकचित्तः, सावधानः, दक्षिणभुजवलयं दृढं बध्नीयात्।