अग्निपुराणम्

दक्षिणपश्चिमे सāvitraः तथा सवितृः प्रतिष्ठितौ, उत्तरपश्चिमे जयेंद्रः, रुद्रः, व्याधिः च स्थिताः। पूर्वद्वारे कोणगः तथा वहिः उपस्थितौ। पूर्वे तथा दक्षिणे महेन्द्रः, रविः, सत्यः, भृशः च विराजन्ति। पश्चिमे गृहक्षतः, अर्यमन्, धृति, गन्धर्वाः, वरुणः च स्थिताः। पुष्पदन्तः, असुराः, वरुणः, यक्षः च तत्र सन्ति। उत्तरपूर्वे भल्लाटः, सोमः, अदितिः, धनदः च विराजन्ति। नागः तथा करग्रहः अपि उत्तरपूर्वे स्थितौ। एवं प्रत्येकदिशायाम् अष्ट देवताः स्मरणीयाः, तत्र स्थापितौ द्वौ देवौ गृहस्वामिनौ कथ्येते। पर्यन्यः प्रथमः देवः, द्वितीयः करग्रहः, महेन्द्रः, रविः, सत्यः, भृशः, गगनः अपि तत्र सन्ति। रोगः उत्तरपश्चिमे प्रधानः, दक्षिणे पुष्पः, वित्तदः च। गृहक्षतः, यशः, भृशः, गन्धर्वः, नागः, पैतृकः अपि तत्र सन्ति। उत्तरपूर्वे दौवारिकः, सुग्रीवः, पुष्पदन्तः असुरः, जलम्, यक्ष्मा, रोगः, शोषः च स्थिताः। उत्तरदिशायाम् नागराजकः विराजते। भल्लाटः, शशिन्, अदितिः, कुबेरः, नागः, हुताशः, शक्रः, सूर्यः च पूर्वे उत्तमाः। दक्षिणे गृहक्षतः, पुष्पः च; उत्तरपूर्वे सुग्रीवः श्रेष्ठः। पुष्पदन्तः उत्तरद्वारे स्थितः, भल्लाटः पुष्पदन्तकः इति प्रसिद्धः। मन्त्रैः शिलानां ईंटानां च विन्यासं पूज्य, ततो देवतानां विधिं कुर्यात्। नन्दे, नन्दये, वासिष्ठे, वसूनां सुतैः सह पूजनम्। विजयाय फार्गववंशेन संततिवृद्धिं कुर्यात्; पूर्णतायाम् आङ्गिरसवंशेन सर्वकामान् पूर्णयेत्। शुभत्वे कश्यपवंशेन शुभचित्तं ददातु; सर्वबीजयुक्तः, सर्वरत्न-औषधिसम्पन्नः। रम्ये नन्दने, नन्दे, वासिष्ठे च, सुखं भवतु; हे देवी, प्रजापतेः कन्ये, चतुर्दिक् भूमिपूर्णे स्थले। भाग्यशाली, धर्मिष्ठा, शुभा, कश्यपी गृहं रमयतु; श्रेष्ठगुरुभिः पूजिता, गन्धमाल्यैः भूषिता। हे देवी, गृहे समृद्धिं कुरु, कश्यपी रमयतु; निर्बाधे, अखण्डे, पूर्णे आङ्गिरसपुत्रस्य गृहे। ईंटायाम् इच्छितं वस्तु समर्पयामि; अधिष्ठानं स्थापयामि; भूमिस्वामिनः, नगरस्वामिनः, गृहस्वामिनः, सम्पत्तेः च क्षेत्रे। मानुषाणां, धनस्य, हस्तिनां, अश्वानां, गोषां च वृद्धिकर्त्री भव; गृहप्रवेशे शिलान्यासं कुर्यात्। उत्तरदिशि शुभः प्लक्षवृक्षः, गृहे पूर्वतः वाणी; दक्षिणे उदुम्बरः, पश्चिमे श्रेष्ठः अश्वत्थवृक्षः। वामपार्श्वे गृहे उद्यानं वा शुभनिवासं निर्मायेत्; सायं प्रातः धर्मलाभाय, शीतकाले, दिनान्ते। वर्षारात्रिषु, भूमौ शुष्के, रोपितवृक्षान् जलयेत्; विराङ्गं घृतं च मिश्रयित्वा शीतलेन जलान् सिंचयेत्। फलाभावे कुलथ, मास, मुद्ग, तिल, यवैर् युक्तं; सदा घृतं शीतदुग्धं च पुष्पफलार्थं सिंचयेत्। मत्स्यजलसिञ्चनेन वृक्षवृद्धिः भवति; मेषविष्टिपिष्टं, यवपिष्टं, तिलबीजं च। सप्तरात्रं गोमांसं जलं च स्थापयेत्; सर्ववृक्षस्य अभिषेकेन फलपुष्पवृद्धिः। शीतमत्स्यजलसिञ्चनं आम्रवृक्षेषु प्रशंसितम्; अशोकवृक्षाय कामिनीमूलान् ताडनं प्रशस्तम्। खजूर, नारिकेलादीनि लवणेन सह पोषणवृद्धये; विदङ्ग, मत्स्य, मांसैः सर्वकामाः शुभतया तृप्ताः। अग्निः उवाच—पुष्पपूजया विष्णुः सर्वकार्येषु सिद्धिं ददाति; मालती, मल्लिका, यूथी, पाटला, करवीरपुष्पाणि उपयुक्तानि। पावनी, अतिमुक्ता, कर्णिकार, कुरण्टक, कुब्जक, तगर, नीप, वाण, वरवपमल्लिका अपि योग्याः। अशोक, तिलक, कुन्दपुष्पाणि, तमालपत्राणि, बिल्वपत्राणि, शमीपत्राणि, भृङ्गराजपत्राणि पूजायाम् उपयुक्तानि। तुलसी, कालतुलसीपत्राणि, वासकः, केतकीपत्रपुष्पाणि, पद्म, रक्तपद्म, तद्वत् पुष्पाणि अपि। नार्क्क, उमत्तक, कङ्गाञ्ची, गिरिमल्लिका पूजायाम् उपयुक्तानि; कौटज, शाल्मलीपुष्पाणि, कांटिपुष्पाणि अनुचितानि। विष्णुं घृतप्रस्थेन स्नापयन् कोटिफलम् लभते; आढकघृतदुग्धेन राजा इव स्वर्गम् प्राप्नोति। अग्निः उवाच—धनुर्वेदस्य चत्वारः विभागाः, पंचधा वदामि, रथ, गज, अश्व, पदातीनां योधानां आधारे। पंचधा—यन्त्रप्रक्षिप्तम्, हस्तप्रक्षिप्तम्, प्रक्षिप्तं पुनः धृतम्, अप्रक्षिप्तम्, हस्तयुद्धम्। तेषु शस्त्रास्त्रप्रयोगे द्विविधम्; प्रत्यक्षं मायया च पुनः द्विधा। यन्त्रैः धनुषादिभिः प्रक्षिप्तं यन्त्रप्रक्षिप्तम्; शिलाः, शूलादीनि हस्तप्रक्षिप्तम्। यत् प्रक्षिप्तं पुनः धृतं, शूलादि तद्वत्; अप्रक्षिप्तं खड्गादि, तद्वत् मुष्टियुद्धम्। युद्धे इच्छन्, श्रान्तिं जित्वा, योग्याभ्यासं कुर्यात्; धनुषा श्रेष्ठं, शूलेन मध्यं, खड्गेन अधमम्, बाहुभिः तदपि अधमम्। धनुर्वेदशिक्षकः ब्राह्मणः वा क्षत्रियः विद्वान्। शूद्रः आत्मरक्षणाय वा राजाज्ञया युद्धं कुर्यात्; युद्धे राजा देशीयैः योधैः सहायः। अङ्गुष्ठपादहस्तपादयः संयोज्य, समपादस्थितिः इति लक्षणैः परिचिता। एवं शास्त्रानुसारं, देवताविन्यासं, वृक्षोपचारं, पुष्पपूजनं, धनुर्वेदम् च, विधिवत् आचार्येण उपदिष्टम्।