अग्निपुराणम्

शृणु, धर्मज्ञ, अग्निपुराणे यथाक्रमं वर्णितं कथाम्। शस्त्रस्य लक्षणानि पूर्वं निर्दिष्टानि। यत्र शस्त्रे समतुल्यं चिह्नं भवति, अङ्गुल-परिमाणं च, शुभं तद् उच्यते। यत्र तु विषमं चिह्नं, काक-शुक्ल-वर्णं वा, अशुभं तद् मन्यते। शस्त्रस्य मुखं दर्पणवत् न पश्येत्, न च अशुचिः शस्त्रं स्पृशेत्। रात्रौ तस्य मूल्यं वा उत्पत्तिं न उच्चरेत्, न च शिरसि स्थापयेत्। ततः अग्निः रत्नानां लक्षणानि उवाच। पुरुषैः धार्याणि रत्नानि इदम्—हीरकं, मरकतं, पद्मरागः, नीलमणिः, मुक्ताः च। इन्द्रनीलः, महानीलः, वैदूर्यः, पुष्परागः, चन्द्रमणिः, सूर्यकान्तः, स्फटिकः, पुलकः च। कर्केतनः, पुष्परागः, ज्योतिरसः, स्फटिकः, राजवस्त्रं, शुभं राजधातुं च। सौगन्धिकः, गञ्जः, शङ्खः, ब्रह्मधातुः, गोमेदा, रुधिराक्षः, भल्लातकः च। धूलिः, मरकतं, तुत्थं, तिलः, पीलुः, प्रवालः, पर्वतीय-हीरकः च। सर्पमणिः, श्रेष्ठ-हीरकमणिः, टिट्टिभः, पिण्डः, भ्रामरः, उत्पलः च। स्वर्णेन भूषितानि रत्नानि—श्री, जय—अन्तःप्रभा, शुद्धता, उत्तमस्वरूपं च। यानि रत्नानि अशुद्धानि, निःप्रभाणि, भग्नानि, कण्टकयुक्तानि वा, न धार्याणि। यानि वज्रस्थापनाय योग्यानि, तानि श्रेष्ठानि। वज्रस्य लक्षणं—यद् जलं व्याप्नोति, अकल्पनीयम्, निरवद्यं, षड्वर्णीयं, इन्द्रधनुष्-प्रख्यम्, लघु, सूर्यप्रभं, शुभम्। शशांकस्य शुक्लपक्षवत्, स्निग्धं, प्रभायुक्तं, शुद्धं, सुवर्णमणि-बिन्दु-शोभितं च। पद्मरागः स्फटिकसम्भूतः, दीप्तवर्णः, अतीव शुद्धः। जातवङ्गः कुरुविन्दात् उत्पन्नः। सुगन्धि-सम्भूताः मुक्ताः रक्तवर्णाः; शुक्तिजाताः श्रेष्ठाः शुद्धेषु, शङ्खसम्भूताः उत्तमाः। दन्तजाः मुक्ताः, घटजाः, वराहजाः, मत्स्यजाः, वंशजाः, सर्पजाः—सर्वे उत्तमाः; सर्पमुक्ता तु परमं। अथ अग्निः वास्तुपुरुषस्य चिह्नानि विवृणोति। ब्राह्मणादिभ्यः विविधा जातयः—श्वेतः, रक्तः, पीतः, कृष्णः च। यत्र भूमौ घृतं, रक्तं, अन्नं, सुरा च सुगन्धयुक्तं, मधुरं, कटु, अम्लं च, तत्र भूमिः योग्यः। कुशा, तृणा, व्योम, दूर्वा च आच्छादितं भूमिं वरणीयम्। ब्राह्मणान् पूजयित्वा, पूर्वं उत्खातं स्थलं निर्मायेत्। चतुर्षष्टि-वर्गाणि कृत्वा, ब्रह्मा मध्ये स्थाप्यते, चतुर्दिव्य-विभागेन। पूर्वे गृहनाथः, आर्यमनः च। दक्षिणे विवस्वान्, पश्चिमे मित्रः, उत्तरदिशि महीधरः, आपवत्, कोणे वह्विगः। दक्षिण-पश्चिमे सावित्रः, सविता; उत्तर-पश्चिमे जयेंद्रः, रुद्रः, व्याधिः; पूर्व-द्वारे कोणगः, वाही। पूर्व-दक्षिणे महेन्द्रः, रविः, सत्यः, भृशः; पश्चिमे गृहक्षतः, आर्यमनः, धृतिः, गन्धर्वः, वरुणः। पुष्पदन्तः, असुरः, वरुणः, यक्षः च। उत्तर-पूर्वे भल्लाटः, सोमः, अदितिः, धनदः। नागः, करग्रहः उत्तर-पूर्वे; अष्टौ दिशासु स्मरणीयाः; द्वौ देवौ गृहनाथौ। पर्जन्यः प्रथमः देवः, द्वितीयः करग्रहः; महेन्द्रः, रविः, सत्यः, भृशः, गगनः च। व्याधिः प्रधानः उत्तर-पश्चिमे; दक्षिणे पुष्पः, वित्तदः; गृहक्षतः, यशः, भृशः, गन्धर्वः, नागः, पैतृकः च। उत्तर-पूर्वे दौवारिकः, सुग्रीवः, पुष्पदन्तः असुरः, जलम्, यक्ष्मा, रोगः, शुष्कता; उत्तरदिशि नागराजकः। श्रेष्ठः भल्लाटः, शशिन्, अदितिः, कुबेरः; नागः, हुताशः उत्तमौ; शक्रः, सूर्यः पूर्वे। दक्षिणे गृहक्षतः, पुष्पः; उत्तर-पूर्वे सुग्रीवः श्रेष्ठः; उत्तर-द्वारे पुष्पदन्तः; भल्लाटः पुष्पदन्तकः। शिलानां, ईंटानां विन्यासं मन्त्रैः पूजयित्वा, देवतानां विधिं कुर्यात्। नन्दे, नन्दये, वासिष्ठे, वसुभिः, अपत्यानि सहितानि। विजये, भार्गव-वंशेन, सन्तान-वृद्धिं प्राप्नुयात्। पूर्णे, आङ्गिरस-वंशेन, सर्वकामनां पूर्तिं। शुभे, कश्यप-वंशेन, शुभचित्तं लभेत्। सर्वबीजयुक्तं, सर्वरत्न-औषधि-परिवृतं। सुन्दरं नन्दनं, नन्दं, वासिष्ठं, तत्र सुखं भवतु। हे देवी, प्रजापतेः कन्ये, चतुर्भुज-भूमि-स्थले। हे शुभे, धर्मवती, शुभे, कश्यपी गृहे रम्यताम्। श्रेष्ठाचार्यैः पूजिता, सुगन्धैः, माल्यैः भूषिता। हे देवी, गृहे संपदं कुरु; कश्यपी रम्यताम्। निर्बाधे, अखण्डे, पूर्णे, आङ्गिरस-पुत्रस्य गृहे। ईंटायां इच्छितं वस्तु समर्पयामि; अधारं स्थापयामि; भूमिनाथस्य, नगरनाथस्य, गृहनाथस्य, संपत्तेः क्षेत्रे। मनुष्याणां, धनस्य, गजस्य, अश्वस्य, पशूनां वृद्धिं कुरु; गृहे प्रवेशे शिलास्थापनं कुर्यात्। उत्तरदिशि शुभः प्लक्षवृक्षः; पूर्वे वाक् गृहे; दक्षिणे उदुम्बरः, पश्चिमे श्रेष्ठः अश्वत्थः। वामपार्श्वे उद्यानं वा शुभगृहं निर्मायेत्। सायं प्रातः धर्मलाभाय, शीतकाले, दिनान्ते। वर्षासु रात्रिषु, भूमौ शुष्के, रोपितवृक्षान् सिंचेत्; विराङ्गेन घृतसंयुक्तं शीतलेन वारिणा। एवं धर्मशास्त्रानुसारं, अग्निपुराणे निर्दिष्टं, रत्नानां, शस्त्रस्य, वास्तुपुरुषस्य, भूमेः, गृहनिर्माणस्य, वृक्षारोपणस्य च विधानं, धर्मज्ञः श्रद्धया आचरति।