अग्निपुराणम्

देवाः अजन्मनं नमस्कृत्य, हर्षिताः तं स्वागतवन्तः। तस्मात् हरिः, देवैः प्रसिद्धं नन्दकं खड्गं गृहीत्वा, शनैः तं सम्यक् आलोक्य, निष्कर्षणकाले नीलवर्णं रत्नमणिविभूषितं खड्गं दृष्टवान्। तदा शतभुजः उत्पन्नः। तत्र दैत्यः गदया युद्धे देवाः अपाकरोत्; विष्णुना तस्य दैत्यस्य अङ्गानि भूमौ नन्दकखड्गेन छिन्नानि। नन्दकस्य प्रहारात् तानि अङ्गानि पतित्वा कञ्चनमयानीव लोहेभूतानि। हरेः कृपया दैत्यं हत्वा तस्मै वरं दत्तवान्। तस्मै शुद्धं शुभं च शरीरं दत्त्वा, भूमौ अस्त्ररूपं कृतवान्। हरेः अनुग्रहेण ब्रह्मा अपि विघ्नरहितः हरिं परमेश्वरं पूजयामास। स यज्ञेन पूजां कृतवान्। अधुना षड्विधं लक्षणं वर्णयामि। यानि यन्त्रपिण्डात् उत्पन्नानि, यन्त्रधारया निर्मितानि, रम्यदर्शनीयानि, शुभानि खड्गानि मन्यन्ते। यानि शरीरं छिनन्ति, तानि 'आर्षिक' इति कथ्यन्ते; सूपारकदेशात् उत्पन्नानि, दृढानि, तीक्ष्णानि च। वङ्गदेशे उत्पन्नानि छेदनसक्षमाणि, अङ्गदेशे उत्पन्नानि अपि तीक्ष्णानि। खड्गः यः अङ्गुलद्वयार्धविस्तीर्णः, स श्रेष्ठः; तस्यार्धं मध्यमं, ततोऽल्पं न धारयेत्। यः खड्गः दीर्घः, मृदुस्वरयुक्तः, घण्टानादसदृशः, तस्य धारणा उत्तमा। यः खड्गः पद्मदलाग्रः वा वृत्ताकारः, तस्य स्तुतिर्भवति; करवीरपत्रसदृशः, घृतगन्धयुक्तः, आकाशदीप्तिमान्। यः खड्गः समचिह्नः, अङ्गुलपरिमाणः, शुभः; विषमचिह्नः, कोकिलकपोतवर्णः, अशुभः। खड्गे स्वमुखं न पश्येत्, अशुद्धः धारणां न कुर्यात्; रात्रौ तस्य मूल्यं वा उत्पत्तिं न वदेत्, शिरसि न स्थापयेत्। अग्निः उवाच—रत्नानां लक्षणानि वर्णयामि। पुरुषैः धार्याणि रत्नानि—वज्रं, मरकतं, पद्मरागं, नीलमणिः, मौक्तिकं च। इन्द्रनीलः, महानीलः, व्याघ्रनेत्रः, पुष्परागः, चन्द्रकान्तः, सूर्यकान्तः, स्फटिकः, पुलकः च। कर्केतनः, पुष्परागः, ज्योतिरसः, स्फटिकः, राजवस्त्रं, शुभं राजधातु। सौगन्धिकः, गञ्जः, शङ्खः, ब्रह्मधातु, गोमेदा, रुधिराक्षः, भल्लातकः। धूलिः, मरकतं, तुत्थं, तिलः, पीलुः, प्रवालः, पर्वतवज्रः। सर्परत्नं, उत्तमं वज्ररत्नं, टिट्टिभः, पिण्डः, भ्रामरः, उत्पलः। सुवर्णविभूषितानि रत्नानि—श्रीः, जयः—अन्तर्गुणयुक्तानि, शुद्धानि, उत्तमस्वरूपाणि। यानि अशुद्धानि, निर्भासानि, भग्नानि, कण्टकयुक्तानि, तानि न धार्याणि; वज्रयोजनाय योग्यं रत्नं श्रेष्ठम्। वज्रं यथार्थं यत् जलमध्यम् गच्छति, अचिन्त्यं, निःदोषं, षड्वर्णं, इन्द्रधनुष्प्रख्यं, लघु, सूर्याभं, शुभं। शुक्लपक्षचन्द्रसदृशं, स्निग्धं, दीप्यमानं, शुद्धं, सुवर्णरेखाभिः मरकतबिन्दुभिः शोभितं। पद्मरागरत्नं स्फटिकसम्भूतं, दीप्तवर्णं, अतीव शुद्धं; जातवङ्गरत्नं कुरुविन्दशिलात् उत्पन्नं। मौक्तिकानि गन्धसम्भूतानि रक्तवर्णानि; शुक्तिसम्भूतानि शुद्धेषु श्रेष्ठानि, शङ्खसम्भूतानि उत्तमानि। हस्तिदन्तसम्भूतानि, घटसम्भूतानि, वराहसम्भूतानि, मत्स्यसम्भूतानि, वंशसम्भूतानि, सर्पसम्भूतानि, तानि श्रेष्ठानि; सर्पमौक्तिकं परमं। अग्निः उवाच—वास्तुपुरुषस्य चिह्नानि, ब्राह्मणादीनां प्रकारांश्च वर्णयामि। श्वेतः, रक्तः, पीतः, कृष्णः इति क्रमः। यत्र घृतं, रक्तं, अन्नं, सुरा च गन्धयुक्तानि, स्वादु, कषायं, आम्लं च, तत्र भूमिः उत्तमा। यत्र कुशः, काशः, आकाशः, दूर्वा च, तत्र भूमिः ग्राह्या। ब्राह्मणान् पूजयित्वा, पूर्वं उत्खातं स्थलम् सज्जीकरोति। चतुर्षष्टिपदकं कृत्वा, ब्रह्मा मध्ये चतुर्विधरूपे स्थाप्यते; पूर्वे गृहनाथः, आर्यमन्। दक्षिणे विवस्वान्, पश्चिमे मित्रः, उत्तरदिशि महीधरः, आपवत्, कोणे वःविगः। सावित्रः, सवितृः दक्षिणपश्चिमे; जयेंद्रः, रुद्रः, व्याधिः उत्तरपश्चिमे; पूर्वद्वारे कोणगः, वाहिः। महेन्द्रः, रविः, सत्यः, भृशः पूर्वदक्षिणे; गृहक्षतः, आर्यमन्, धृति, गन्धर्वः, वरुणः पश्चिमे। पुष्पदन्तः, असुरः, वरुणः, यक्षः तत्र; उत्तरपूर्वे भल्लाटः, सोमः, अदिति, धनदः। नागः, करग्रहः उत्तरपूर्वे; अष्टौ दिशासु स्मृताः, द्वौ देवौ तत्र गृहनाथौ। पर्जन्यः प्रथमः देवः, करग्रहः द्वितीयः; महेन्द्रः, रविः, सत्यः, भृशः, गगनः च। रोगः मुख्यः उत्तरपश्चिमे; दक्षिणे पुष्पः, वित्तदः; गृहक्षतः, यशः, भृशः, गन्धर्वः, नागः, पैतृकः। उत्तरपूर्वे दौवारिकः, सुग्रीवः, पुष्पदन्तः असुरः, जलम्, यक्ष्मा, रोगः, शोषः; उत्तरदिशि नागराजकः। भल्लाटः, शशिन्, अदिति, कुबेरः प्रमुखः; नागः, हुताशः श्रेष्ठः; शक्रः, सूर्यः पूर्वे। दक्षिणे गृहक्षतः, पुष्पः; उत्तरपूर्वे सुग्रीवः श्रेष्ठः; पुष्पदन्तः उत्तरद्वारे, भल्लाटः पुष्पदन्तकः। शिलायाः, ईंटायाः च व्यवस्था मन्त्रैः पूज्य, देवतानां विधि कर्तव्यः; नन्दे, नन्दये, वासिष्ठे, वसुभिः, पुत्रैः च सह।