अग्निपुराणम्

एवं अग्निपुराणे कथायाम्, धनुर्वेदस्य निर्माणविधिं ब्रह्मणः पृष्टवान्। तत्र शास्त्रानुसारं धनुः प्रमाणं उत्तमं, तद्व्यतिरिक्तं मध्यं तथा अधमं इति निर्दिष्टम्। धनुषः मध्यभागे यथायोग्यं पदार्थैः गृहीत्वा निर्माणं कर्तव्यम्। शृङ्गाग्रं लघुं च त्वचया आच्छादितं भवेत्; शृङ्गलोहेन निर्मिते धनुषि, स्त्रीभ्रूवदाकारं शृङ्गं सम्यक् स्थाप्यते। लोहेन धनुः पृथक् वा मिश्रितं कर्तुं शक्यते; तद्विधि धनुः सुवर्णबिन्दुभिः शोभितं भवेत्। वक्रं, विदारितं, छिद्रयुक्तं धनुः न प्रशस्तम्; सुवर्णं, रजतं, ताम्रं, कृष्णलोहं धनुषि प्रसिद्धं। उत्तमं धनुः महिषशृङ्गात्, शारभशृङ्गात्, अश्वशृङ्गात् वा, चन्दनात्, वंशात्, सालात्, श्वेताङ्गकुवृक्षात् वा निर्माणीयम्। गृहस्थवृत्ते वंशे शरदृतौ कृतं धनुः परमं; तस्य पूजनं खड्गमन्त्रैः त्रैलोक्यमोहनैः कर्तव्यम्। शरः लोहेन, वंशेन, अन्येन वा पदार्थेन निर्मितः, सम्यक्, सुवर्णवर्णः, स्नायुबंधितः, शुभपक्षयुक्तः स्यात्। सुवर्णपक्षयुक्तः शरः श्रेष्ठः; स्नेहनं कृत्वा, यात्रा वा अभिषेकस्य आरम्भे शराग्रस्य हविः प्रदेयम्। राजा पताकाभिः, आयुधैः, वार्षिकदानेन पूजनं कुर्यात्; ब्रह्मा स्वयम् मेरुशिखरे स्वर्गगङ्गातटे पूजां कृतवान्। तत्र स लोहासुरं यज्ञविघ्नकरं दृष्ट्वा चिन्तयन्, अग्नौ महापुरुषः उत्पन्नः। तं अजं नमस्कृत्य, देवाः हर्षिताः स्वागतं कृतवन्तः; तस्मात् देवैः प्रसिद्धः नन्दखड्गः हरिणा गृहीतः। भगवान् शनैः गृहीत्वा, निष्कर्षणसमये नीलवर्णः, मणियुक्तहस्तः खड्गः प्रकटितः; तत्र शतभुजः उत्पन्नः। स असुरः गदया देवाः युद्धे पलायितवान्; विष्णुना खड्गेन भूमौ तस्य अङ्गानि छिन्नानि। नन्दखड्गाघातेन तानि अङ्गानि लोहम् अभवत्; हत्वा तं, हरिः तस्मै वरं दत्तवान्। शुद्धं शुभं च शरीरं दत्त्वा, भूमौ आयुधरूपं कृतवान्; हरिप्रसादेन ब्रह्मा अपि विघ्नरहितः हरिं पूजितवान्। यज्ञेन पूजनं कृतवान्; ततः षड्विधलक्षणं वर्णयिष्यामि। यः सन्दानक-शिलायाः उत्पन्नः, दृष्टिसुखः, शुभः। शरीरच्छेदकः आर्षिकः, सूपारकदेशात् उत्पन्नः, बलवान्; वङ्गदेशीयः तीक्ष्णः छेदनसक्षमः, अङ्गदेशीयः अपि तीक्ष्णः। डेढाङ्गुलप्रमाणः खड्गः श्रेष्ठः; अर्धं मध्यं, तद्व्यतिरिक्तं न धारयेत्। दीर्घः, मधुरनादयुक्तः, घंटानिनादसदृशः खड्गः उत्तमधारणीयः। पद्मदलाकारः, चक्राकारः अग्रः प्रशस्तः; करवीरपत्रसदृशः, घृतगन्धयुक्तः, आकाशदीप्तिः खड्गः प्रशस्तः। समाः, अङ्गुलदीर्घाः चिह्नानि शुभानि; विषमाः, कोकिलकपोतवर्णाः अशुभाः। खड्गे मुखदर्शनं न कुर्यात्, अशुद्धः धारा न स्पृशेत्; रात्रौ मूल्यं वा उत्पत्तिं न वदेत्, शिरसि न स्थापयेत्। अग्निः उवाच—रत्नानां लक्षणं वर्णयिष्यामि; पुरुषैः धार्याणि रत्नानि—हीरकं, मरकतं, पद्मरागं, नीलमणिः, मुक्ताफलम्। इन्द्रनीलः, महानीलः, वैडूर्यः, पुष्परागः, चन्द्रकान्तः, सूर्यकान्तः, स्फटिकः, पुलकः। कर्केतनः, पुष्परागः, ज्योतिरसः, स्फटिकः, राजवस्त्रं, शुभराजमेतलम्। सौगन्धिकः, गञ्जः, शङ्खः, ब्रह्ममेतलम्, गोमेदा, रुधिराक्षः, भल्लातकः। धूलिः, मरकतः, तुत्थः, तिलः, पीलुः, प्रवालः, पर्वतीयहीरकः। सर्परत्नं, हीरकरत्नं, टिट्टिभः, पिण्डः, भ्रमरः, उत्पलः। सुवर्णेन भूषिताः, श्री-जया नामकाः रत्नानि, आन्तरिकप्रभायुक्ताः, शुद्धाः, उत्तमाकाराः। अशुद्धं, प्रभाहीनं, भग्नं, कण्टकयुक्तं रत्नं न धार्यं; वज्रस्थापनयोग्यं श्रेष्ठम्। यः वज्रः जलेन याति, अटूटः, दोषरहितः, षड्भुजः, इन्द्रधनुषसदृशः, लघुः, सूर्यप्रभायुक्तः, शुभः। शुक्लपक्षचन्द्रसदृशः, स्निग्धः, प्रभायुक्तः, शुद्धः, सुवर्णधूलिसदृशमरकतबिन्दुभिः शोभितः। पद्मरागः स्फटिकोत्पन्नः, उज्ज्वलवर्णः, परमशुद्धः; जातवङ्गः कुरुविन्दशिलायाः उत्पन्नः। सुगन्धोत्पन्नः मुक्ताफलम् रक्तवर्णम्; शुक्तिजातं शुद्धेषु श्रेष्ठम्, शङ्खोत्पन्नं उत्तमम्। गजदन्तोत्पन्नं, घटोत्पन्नं, वराहोत्पन्नं, मत्स्योत्पन्नं मुक्ताफलं उत्तमम्; वंशोत्पन्नं, सर्पोत्पन्नं श्रेष्ठम्, सर्पमुक्ताफलं परमम्। अग्निः उवाच—वास्तुपुरुषस्य चिह्नानि वर्णयिष्यामि, ब्राह्मणादीनां विविधाः प्रकाराः—श्वेतः, रक्तः, पीतः, कृष्णः। यत्र घृतं, रुधिरं, अन्नं, सुरा गन्धयुक्तं, स्वादु, कटु, अम्लं च तत्र भूमिः उत्तमा। कुशः, काशः, आकाशः, दूर्वा आच्छादिता भूमिः ग्राह्या; ब्राह्मणान् पूज्य, पूर्वविच्छिन्नं स्थलम् सज्जीकरोत्। चतुर्षष्टिस्थानानि कृत्वा, ब्रह्मा मध्ये चतुर्विधविभागेन स्थाप्यते; पूर्वे गृहनाथः तथा अर्यमन्। दक्षिणे विवस्वान्, पश्चिमे मित्रः, उत्तरदिशि महीधरः, आपवत्, वाह्विगः च कोनेषु स्थाप्यते। एवं शास्त्रनुसारं धनुर्वेदस्य, खड्गस्य, रत्नानां, वास्तुपुरुषस्य च निर्माणविधिः, पूजनप्रकारः, तथा देवदानवयुद्धवर्णनं अग्निपुराणे विधिवत् निरूपितम्।