अग्निपुराणम्

शृणु, विप्रश्रेष्ठ! पुरुषस्य शुभलक्षणानि सम्यक् विवृणोमि। तस्य वक्षःस्थलं, कक्षः, मुखं, नासिकं च विशेषेण प्रकटानि दृश्यन्ते। वदनं मण्डलाकारं, त्वग् रोमाणि दन्ताश्च स्निग्धानि, तथा केशा दृष्टिः नखाः वाण्यपि स्निग्धरूपाः भवन्ति। जानुस्तम्भौ च ऊरू च पृष्ठतो वंशसदृशद्वयं धारयतः। नेत्राणि, नासापुटौ, कर्णौ, गुप्तेन्द्रियं च गुदं च, एतेषां विवराणि शुद्धानि सन्ति। जिह्वा, ओष्ठौ, तालु, नेत्रे, हस्तौ, पादौ, नखाः, लिङ्गाग्रं, मुखं च—एते दश कमलोपमाः अङ्गविशेषाः शरीरिणां स्तुत्याः। हस्तपादौ सुखदौ, ग्रीवा, कर्णौ, हृदयं, शिरः, ललाटं, उदरं, पृष्ठं च—एते दश अङ्गानि पूजितानि सन्ति। यस्य बाहू प्रसारितौ, मध्यमा-अङ्गुल्योरन्तरं तस्यैवोन्नतिः, वृत्ताकारः वटवृक्षसदृशः स्यात्। पादौ, गुल्फौ, श्रोणी, पार्श्वे, वङ्क्षणौ, अण्डौ, स्तनौ, कर्णौ, ओष्ठौ, ऊरू, जङ्घे, हस्तौ, बाहू, नेत्राणि—एते चतुर्दश युग्मानि सामान्यतः नरस्य दृश्यन्ते। यः चतुर्दश विद्याः द्व्यक्षरसमेताः पश्यति, स षोडशाक्षरः इत्युच्यते। यस्य शरीरं खरं विक्षिप्तं, अशुभं, मांसहीनं, दूषितगन्धयुक्तं च, सः अपि स्वच्छदृष्ट्या दृष्टः स्तूयते। तस्य वाक् मधुरा, गमनं मत्तगजगमनोपमं, एककूपात् केशपातनं, भयसमये रक्षणं पुनः पुनः च। समुद्र उवाच— या स्त्री शुभाङ्गी, मत्तगजगमनवती, गुरुश्रोणिः, कपोतदृष्टिः, सुषमकेशा, तनुलता, सूक्ष्मरोम्णी, मनोज्ञा, समपादस्पर्शिनी, संलग्नस्तनयुग्मा च सा सौभाग्यवती। तस्याः नाभिः दक्षिणावर्ता, योनि अञ्जीरपत्रसदृशी, गुल्फौ गुह्यौ, नाभिः अङ्गुष्ठमध्यमा मध्ये। या स्त्री उदरविस्तीर्णा, स्रस्तस्तना, कठिनत्वग्वा, पशुवृक्षनद्यादिनाम्नि वा, कलहप्रियावापि, सा रम्या न स्यात्। या लोभिनी न स्यात्, कटुवादिनी न स्यात्, सा शुभा, देवादिभिः पूजिता। न फुल्लगण्डा, न मघूकपुष्पोपमोष्ठा, न महाशिरा, न अतिकेशिनी। संयुक्तभ्रू न स्यात्, कुब्जभ्रू न स्यात्, पत्युः प्राणवत्प्रियंवदा, पतिसंप्रियंवता, लक्ष्णहीनापि सौभाग्यवती मन्यते। यत्र रूपं, तत्र गुणाः। अग्निरुवाच— उत्तमं चामरं सुवर्णदण्डयुक्तं, राजच्छत्रं हंसमयूरशुकपक्षैः निर्मितं स्तुत्यं। क्रौञ्चपक्षैः न कर्तव्यं, मिश्रपक्षैः नापि; ब्राह्मणस्य छत्रं चतुर्भुजं, राज्ञः वर्तुलं श्वेतं च। दण्डः त्रिभिः, चतुर्भिः, पञ्चभिः, षड्भिः, सप्तभिः, अष्टभिः वा संयुतः। आसनं क्षीरवृक्षसम्भूतं, पञ्चाशत् अङ्गुलोन्नतम्, त्र्यङ्गुलं विस्तीर्णं, सुवर्णरजतादिभिः भूषितं च। धनुषः त्रीणि द्रव्याणि—लौहम्, श्रृङ्गं, दारु च। तन्त्रीणां त्रीणि द्रव्याणि—वेतसः, स्नायु, चर्म च। उत्तमं दारुधनुः चतुःपाणिप्रमितं, तद् एव प्रमाणं, न्यूनं मध्यं, ततोऽपि न्यूनं अधमम्। मध्ये यत्नेन गृहीत्वा युक्तद्रव्येण कर्तव्यम्। श्रृङ्गाग्रं लघु, चर्मणा आच्छादितं, श्रृङ्गलौहधनुषि स्त्रीभ्रूवत्तु डोला, सुस्थिरं च। लौहधनुः पृथक् मिश्रं वा भवेत्, सुवर्णबिन्दुभिः शोभितं। वक्रं, विदीर्णं, छिद्रयुक्तं धनुः न स्तुत्यं; सुवर्णरजतताम्रकृष्णलोहानि धनुषां ज्ञातानि। महिषशृङ्ग, शारभशृङ्ग, अश्वशृङ्ग वा, चन्दन, वेतस, साल, श्वेताङ्गकु च—एभ्यः उत्तमं धनुः। गृहोत्पन्नं शरद्वेतसं निर्मितं धनुः सर्वश्रेष्ठम्। तद् धनुः त्रैलोक्यमोहनखड्गमन्त्रैः पूजनीयं। शरः लौहिकः, वेतसजः, अन्यद्रव्यसम्भवो वा, समः सुवर्णवर्णः, स्नायुबद्धः, सुपक्षयुक्तः स्यात्। सुवर्णपक्षयुक्ताः श्रेष्ठाः, सुपक्षसिक्ताः, तैलाभ्यक्ताः। यात्रादिक्षौर्ये शराग्रेषु हविः दातव्यम्। राजा ध्वजायुधैः, वार्षिकैश्च दानैः पूजां कुर्यात्। ब्रह्मा मेरुशिखरे, दिव्यगङ्गातटे च पूजां कृतवान्। सः लौहासुरं यज्ञविघ्नकरं दृष्ट्वा चिन्तयन्, वह्नौ महापुरुषः उत्पन्नः। तं अजन्यं नमित्वा, देवास्सन्तुष्टाः, स्वागतम् अकुर्वन्। तस्मात् नन्दकाखड्गः देवैः प्रसिद्धः, हरिणा गृहीतः। स देवः शनैः समादत्त, निष्कर्षणसमये खड्गः नीलवर्णः, मणिहस्तग्रहः, शतभुजः अभवत्। स खड्गी असुरः युद्धे गदया देवान् अपाकरोत्; विष्णुना खड्गेन तस्याङ्गानि भूमौ छिन्नानि। तानि अङ्गानि नन्दकाघातात् पतित्वा लौहानि अभवन्। तं हत्वा, हरिः तस्मै वरं दत्तवान्। सः शुद्धं शुभं च शरीरं दत्तवान्, यथा सः पृथिव्यां शस्त्ररूपेण भवेत्। हरिप्रसादात् ब्रह्मापि विघ्नरहितः हरिं पूजयामास। स यज्ञेन पूजयामास। अधुना षड्विधलक्षणानि वक्ष्यामि। यानि आयःकुट्टनिस्पन्नानि, सुन्दरदर्शनीयानि, तानि शुभानि। ये शरीरं छिनन्ति, तानि 'आर्षिक' इति कथ्यन्ते, सूपारकदेशोत्थानि, दृढानि। वङ्गदेशोत्थानि तीक्ष्णानि, तथा अङ्गदेशोत्थानि अपि तीक्ष्णानि। अर्धत्र्यङ्गुलं खड्गं श्रेष्ठं, तस्यार्धं मध्ये, ततः न्यूनं न धार्यम्। दीर्घं, मृदुस्वरयुक्तं, घण्टानिनादसदृशं खड्गं धारयितव्यम्। खड्गस्य अग्रं पद्मदलोपमं, वर्तुलं वा, प्रशस्यते; करवीरपत्रसदृशं, घृतगन्धि, व्योमप्रभं च खड्गं श्रेयस्करम्। एवं पुरुषलक्षणानि, स्त्रीलक्षणानि, तथा आयुधादीनि शुभत्वेन पुराणेषु प्रतिपादितानि, यानि श्रवणमात्रेण पुण्यदायिनि भवन्ति।