अग्निपुराणम्

नक्षत्ररहितं द्वयं नेत्रे, शुभदन्तौ शुक्लवर्णौ, गम्भीराणि त्रयाणि कर्णरन्ध्राणि, नाभिः च एकैव गुणः, त्रयः स्मृताः। अनसूया, दया, क्षमा, शुभाचारः, शौचं, अभिलाषा, विनयः, सुलभता, साहसं च — एते गुणाः कीर्तिताः। त्रिविधं त्रयः लम्बमानानि, पुरुषस्य शिश्नयोः बाह्वोः च, दिशः, जन्म, वर्णाः, तेजसा, कीर्त्या, श्रीया च निर्दिष्टाः। यः त्रिधा प्रसारितः, त्रिरेखा, उदरे त्रयः बलानि, त्रीणि त्रिभङ्गत्वं शृणु। यः देवद्विजगुरुषु नम्रः, धर्मार्थकामानां यथाकालं वेत्ति, स त्रिकालज्ञः कथ्यते। यः उरसि, भ्रुवोः, मुखे त्रिरेखा धारयति, यस्य द्वे हस्तपादे पताकाच्छत्रादिभिः भूषिते। अङ्गुल्यः, हृदयम्, पृष्ठम्, कटिः — एते चतुर्धा; षण्णवतिः अङ्गुलिप्रमाणम्, चतुःवित्तम् आयामः। चत्वारि दन्तौ शशिनिभौ, चत्वारः कृष्णदन्ताः, नेत्रयोः कर्णिकाः, भ्रू, श्मश्रु, केशाः अपि कृष्णवर्णाः। नासिकायाम्, मुखे स्वेदः, कक्षायाम् दुर्गन्धः, लघुशिश्नः, लघुग्रीवः, वृषणौ च लघु वेदसम्मतानि। अङ्गुलीनां सन्धयः सूक्ष्माः, नखः, केशः, दन्ताः, चर्म द्विजातीनां; हनू, नेत्रे, ललाटम्, नासिका दीर्घं, स्तनयोः मध्ये च विष्कम्भः। उरः, कक्षः, मुखं, नासिका उन्नतानि; वर्तुलं मुखम्; त्वक्, केशः, दन्ताः स्निग्धाः; तथा केशदृष्टिनखवाक् अपि। जानु, ऊरू, पृष्ठे द्वौ वेतसौ; नेत्रनासिकाश्रोत्रशिश्नगुदाः शुद्धद्वाराः। जिह्वा, ओष्ठौ, तालु, नेत्रे, हस्तपादनखाः, शिश्नाग्रं, मुखं — एतानि दश पद्मसदृशानि शरीरिणां। हस्तपादौ रम्यौ, ग्रीवा, कर्णौ, हृदयम्, शिरः, ललाटम्, उदरम्, पृष्ठम् — एते दश पूजिताङ्गानि। प्रसारितबाहोः मध्ये मध्याङ्गुल्याः यावत् देशः, तावत् एव आयामः, वटवृक्षवत् वृत्ताकारः। पादौ, गुल्फौ, श्रोणिः, पार्श्वौ, वङ्क्षणौ, वृषणौ, स्तनौ, कर्णौ, ओष्ठौ, ऊरू, जङ्घे, हस्तौ, बाहू, नेत्रे — एतानि चतुर्दश युग्मानि पुरुषे सामान्यतः दृश्यन्ते। यः चतुर्दश विद्याः द्व्यक्षराभिः पश्यति, स षोडशाक्षरः इति कथ्यते। कठोरं विकीर्णं शरीरम्, अशुभं, मांसशून्यम्, दुर्गन्धं विपरीतगन्धं, स्फुटदृष्ट्या दृष्टं प्रशस्यते। मधुरवाक्, गजगमना, एकरोमकूपोत्पन्ना, भयेषु रक्षिता, पुनः पुनः च। समुद्र उवाच — या स्त्री शुभाङ्गी, गजगमना, स्थूलश्रोणी, कपोतदृष्टिः, सा शुभा। सुकेशी, तन्वी, सूक्ष्मरोमा, मनोहरा, समतलपदस्पर्शा, संलग्नस्तनयुग्मा। दक्षिणावर्तनाभिः, पिप्पलीपत्रसदृशयोनि, गुह्यं गूढगुल्फा, नाभिः अङ्गुष्ठमध्याङ्गुल्योर् मध्ये। उदरस्थूलता, स्तनलम्बता, कठिनत्वक्, चर्मवत्, पशुवृक्षनद्यादिनाम्ना, कलहप्रियता — एषा न शोभना। न लोभिनी, न कटुवादिनी; या देवाद्युपासिता, न फुल्लगण्डोष्ठी, न महाशिरा, न चात्यधिकरोमा। न संयुक्तभ्रू, न विकटभ्रू; या पतिसम्मिता, प्रियतमाङ्गना, सौभाग्यलक्षणरहितापि सौभाग्यवती; यत्र रूपं, तत्र गुणाः। अग्निरुवाच — उत्तमं चामरं सुवर्णदण्डयुक्तम्; राजच्छत्रं प्रशस्तम्, हंसमयूरशुकपक्षनिर्मितम्। न तु बकपक्षैः, न मिश्रपक्षैः; ब्राह्मणस्य चतुर्मुखं छत्रं, राज्ञः वृत्तं श्वेतं च। दण्डः त्रित्रिचतुर्-पञ्च-षष्ठ-सप्ताष्टसन्धिः; शुभमासनं क्षीरवृक्षसम्भवम्, पञ्चाशदङ्गुलोन्नतम्। त्रयः वितस्तयः विस्तीर्णम्, सुवर्णरत्नादिभिः भूषितम्; त्रयः धनुर्विषयाः — आयस, शृङ्ग, दारु, द्विजोत्तम। त्रयः तन्तुविषयाः — वेतस, नर्वण, चर्म; उत्तमं दारुधनुः चतुर्वितस्तिप्रमाणम्। एतत् प्रमाणम्; न्यूनं मध्यमाधमयोः; मध्ये ग्राही बन्धः, यथायोग्यम्। शृङ्गाग्रं लघु, चर्मणा च छादितम्; शृङ्गायसयोः धनुषोः स्त्रीभ्रूवत् सुशोभितम्। आयसधनुः पृथग् वा मिश्रितं वा; यथायोग्यं सुवर्णबिन्दुभिः भूषितम्। कुटिलं, विदारितं, छिद्रयुक्तं धनुः न प्रशस्यते; सुवर्णरजतताम्रकृष्णायसाः धनुषां ज्ञेयाः। महिषशृङ्ग, शारभशृङ्ग, हयशृङ्ग, चन्दन, वेतस, साल, श्वेताङ्गकु — एतेभ्यः उत्तमं धनुः। गृहजातं शरद्गच्छं वेतसं धनुः श्रेष्ठम्; धनुः त्रैलोक्यमोहनखड्गमन्त्रैः पूज्यते। शरः आयस, वेतस, अन्यद्रव्यसम्भवः, समः सुवर्णवर्णः, नर्वणबद्धः, सुपत्रितः। सुवर्णपक्षयुक्ताः श्रेष्ठाः; सुपत्रिताः, सिक्ताः; यात्रादौ दीक्षायां वा शराग्रेषु हविः दद्यात्। राजा पताकायुधवर्षैः पूजां कुर्यात्; ब्रह्मा स्वयं मेरुशिखरे, दिव्यगङ्गातटे पूजां कृतवान्। तत्र स आयसासुरं यज्ञविघ्नकरं दृष्ट्वा चिन्तयन्, वह्नेर् मध्ये महापुरुषः उत्पन्नः।