अग्निपुराणम्

राज्ञः समीपे धर्मविषये विवादे, आपत्तौ वा संग्रामे च, यदा कश्चित् निग्रहीतुं न शक्यते, तदा तत्र उदासीनता दर्शनीया, यथा भ्रातुः विषये स्मृतम् तथा हिडिम्बया अपि आचरितम्। तत्र विविधानि अद्भुतदृश्यानि प्रकटानि—मेघानां, तमसः, वर्षणस्य, वह्नेः, पर्वतानां च; सेनायाः स्थानं, पताकिनां च दर्शनम्। यत्र केचन छिन्नाः, भग्नाः, विदीर्णाः, मिश्रिताः च दृश्यन्ते, तत्र शत्रूणां भीतये मायामपि योजयेत्। ततश्च अग्निः उवाच—रामेण यः नीतिवचनं उक्तम्, स एव स्त्रीणां पुरुषाणां च, हे राजन्। ये लक्षणानि समुद्रेण वर्णितानि, यानि गर्गेण पूर्वं कथितानि, तानि सम्यक् अवधार्यन्ताम्। समुद्र उवाच—पुरुषस्य लक्षणानि, स्त्रीणां च शुभाशुभानि चिह्नानि प्रवक्ष्यामि—एकं अधिकं, द्वे श्वेते, त्रयः गम्भीराः, तथा च अन्ये। त्रिविधं, त्रयः लम्बमानाः, यत् त्रिभिः विस्तार्यते, त्रिरेखा, त्रिवक्रं, त्रिकालज्ञः, हे साधो। त्रिषु स्थानेषु सम्यग् विस्तीर्णः पुरुषः, चत्वारि चिह्नानि, चतुर्विधे समः च। चत्वारः ऊरू, चत्वारः दन्ताः, सप्त तैलानि, नव शुद्धानि, दश पद्मानि, दश रचनाः, वटवृक्षपरिधिः इव। षट् उन्नतानि, अष्ट भागाः, सप्त तैलानि, नव शुद्धानि, दश पद्मानि, दश रचनाः, वटवृक्षपरिधिः इव। चतुर्दश समद्वन्द्वानि, षोडश नेत्राणि स्तुतानि; धर्मेण, अर्थेन, कामेन युक्तः, धर्मः एकाधिकः इति स्मृतः। नक्षत्रविहीनानि नेत्रे; श्वेतदन्तः, द्वौ श्वेतौ; गम्भीरः, त्रयः कर्णनाभ्यौ; एकगुणः, त्रयः स्मृताः। निरसूयता, करुणा, क्षान्तिः, शुभाचारः, शौचम्, आकाङ्क्षा, नम्रता, सुलभता, धैर्यं च। त्रिविधं, त्रयः लम्बमानाः, पुरुषस्य शिश्नयोः भुजयोः च; प्रदेशाः, जन्म, वर्णाः, तेजसा, कीर्त्या, श्रीया च। यः त्रिभिः प्रकारैः विस्तार्यते, त्रिरेखायुक्तः; उदरे त्रिबलः; त्रिवक्रं पुरुषं शृणु। यो देवद्विजगुरुषु नमतः, धर्मार्थकामानां काले ज्ञाता, स त्रिकालज्ञः इति कथ्यते। यः वक्षसि, ललाटे, मुखे च त्रिरेखां कुर्यात्, यस्य द्वे हस्ते द्वौ पादौ पताकाछत्रादिभिः भूषितौ। अङ्गुल्यः, हृदयं, पृष्ठं, कटी चतुर्विधाः; षण्णवतिः अङ्गुलिप्रमाणं, चतुः स्पन्दनं च। चत्वारः दंष्ट्राः, शशाङ्कसदृशप्रभाः, चत्वारः कृष्णाः; नेत्राणां पटलानि, भ्रू, श्मश्रु, केशाः अपि कृष्णाः। नासिकायां मुखे च स्वेदः, कुक्षौ दुर्गन्धः; लघु शिश्नः, ग्रीवा च; पिण्डिके अपि लघ्वी वेदविहितम्। अङ्गुलिसन्धयः सूक्ष्माः, नखकेशदन्तत्वक् द्विजातीनां; हनू, नेत्रे, ललाटं, नासिका दीर्घम्, स्तनयोः अन्तरम्। वक्षः, कक्षः, मुखं, नासिका उन्नतानि; वर्तुलं मुखं; त्वक्, केश, दन्ताः स्निग्धाः; केश, दृष्टिः, नखाः, वाक् अपि। जानु, ऊरू द्वौ वंशसमौ पृष्ठतः; नेत्राणि, नासापुटे, कर्णे, लिङ्गे, गुदं च शुद्धद्वाराणि। जिह्वा, ओष्ठौ, तालुः, नेत्रे, हस्तौ, पादौ, नखाः, शिश्नाग्रं, मुखं—एते दश पद्मानि देहिनां स्तुतानि। हस्तपादौ सुखदौ, ग्रीवा, कर्णौ, हृदयं, शिरः, ललाटं, उदरं, पृष्ठं—दश मान्याङ्गानि। प्रसारितभुजस्य मध्ये मध्यमाङ्गुल्यन्तरं तस्यैवोन्नतिः, वटवृक्षपरिधिवत् वृत्तिः। पादौ, गुल्फौ, श्रोणिः, पार्श्वे, कट्यङ्गुली, वक्षः, कर्णौ, ओष्ठौ, ऊरू, पिण्डिके, हस्तौ, भुजौ, नेत्रे च। चतुर्दश युग्मानि, एतानि पुरुषे साधारणतः दृश्यन्ते; यः चतुर्दश विद्याः द्विस्वरैः पश्यति, स षोडशाक्षरः इति कथ्यते। कटिनः विकीर्णदेहः, अशुभः, मांसहीनः, विपरीतगन्धयुक्तः, स्फुटदृष्ट्या दृष्टः स्तुत्यः। तस्य वाक् मधुरा, गमनं मत्तगजसदृशम्; एकरोमकूपोत्पन्नकेशः, भीतौ रक्षणं पुनः पुनः। समुद्र उवाच—या स्त्री सुन्दराङ्गी, मत्तगजगमना, स्थूलश्रोणी, कपोतदृष्टिः, सा शुभा। या सुन्दरकेशी, तन्वङ्गी, सूक्ष्मरोम्णी, मनोज्ञा, या सममृत्पदस्पर्शिनी, निकटस्तनयुग्मा। या नाभिः दक्षिणावर्ता, योषित् अञ्जनपत्रयोनि, सुप्तगुल्फा, मध्ये नाभिः अङ्गुल्योरन्तरे। या स्त्री उदरविस्तृता, लम्बस्तनाः, कठिनत्वग्वा, सा न रम्या; नापि पशुपादपसरित्संज्ञिता, न च सदा कलहप्रियाः। लोभिनी न स्यात्, न च कटुवादिनी; सा शुभा, देवादिभिः पूजिता; न फुल्लगण्डा, न मघूकपुष्पोष्ठी, न महाशीर्षा, नातिकेशिनी। न संयुक्तभ्रू, न विकटभ्रू; या पतिं आत्मवत् मानयति, तस्य प्रियंवदा; लक्षणहीनापि सौभाग्यवती मन्या—रूपे गुणाः सन्ति हि। अग्निरुवाच—श्रेष्ठं चामरं सुवर्णदण्डयुक्तम्; राजछत्रं तु स्तुत्यं, हंसमयूरशुकपक्षैः निर्मितम्। न क्रौञ्चपक्षैः, न मिश्रपक्षैः; ब्राह्मणस्य छत्रं चतुर्भुजं, राज्ञः वर्तुलं श्वेतं च। दण्डः तु त्रिचतुर्पञ्चषट्सप्ताष्टसंयुक्तः; शुभासनं क्षीरवृक्षसम्भूतं, पञ्चाशदङ्गुलं उन्नतम्। त्रिस्पन्दनं विस्तीर्णं, सुवर्णमण्यादिभिः शोभितम्; धनुषः त्रयो द्रव्यसम्भवाः—लोहः, शृङ्गम्, दारु च, द्विजोत्तम। धनुर्वरस्य तन्तुः तृणज्य, स्नायु, चर्म च; दारुधनुः श्रेष्ठः चतुः स्पन्दनं प्रमाणम्। एवं समुद्रगर्भितं लक्षणज्ञानं, शुभाशुभविचारं, राजोपस्करनियमं च अग्निसमुद्रादिभिः सविस्तरं कथितम्।