अग्निपुराणम्

धर्मकामार्थविहीनः क्रुद्धो गर्वितः तिरस्कृतः निरर्थकं परित्यक्तः शत्रुत्वं प्राप्तोऽपि च — एते सर्वे सान्त्वनया शमनीयाः। यस्य धनं वा भार्या वा हृतं, यो मानार्हः सन् न सम्मानितः, सदा शङ्कितः सः शत्रूणां मध्ये विद्वेषेण विभक्तव्यः। आगतान् इच्छितैः वस्तुभिः पूजयेत्, स्वजनान् प्रशमयेत्, सान्त्वनस्य प्रयोगः विशेषतः भीषणे काले कर्तव्यः। दानस्य च सम्मानस्य मुख्यरूपाणि, भेदस्य च उपायाः पूर्वं निरूपिताः; मित्रं यदि नष्टं, कृमिभक्ष्यकाष्ठवत् पतति। योऽर्थबलदेशकालत्रयं वेत्ति, स शत्रून् दण्डेन निगृह्णीयात्; स्नेहितं शुभचिन्तकं सान्त्वनया वशीकर्तव्यम्। लोभिनं दुर्बलं च दानैः वशीकर्तव्यम्; मित्रौ परस्परं शङ्कमानौ, दुष्टाः पुत्रभ्रातृप्रभृतयः दण्डभीषणया वा सान्त्वनया निगृह्यन्ते। दानभेदाभ्यां सेनापतिं वीरान् जनपदवासिनः, सीमान्तपालान् वनवासिनश्च, ते यदि अतिक्रान्ताः, भेददण्डाभ्यां वशीकर्तव्याः। देवतारूपाणि पुरुषैः गुह्यस्थितैः पूजनीयानि, रात्रौ स्त्रीवेषधारी नरः अद्भुतदर्शनं जनयेत्। वेतालकाकपिशाचशिवरूपाणि इच्छया धारयेत्, रूपान्तरशक्तिं च, शस्त्राग्निपाषाणवारिवृष्टिं च जनयेत्। तमो वायुः अग्निः मायाच च, एतानि मानवातिरिक्तानि, भीमेन कीचकवधाय स्त्रीरूपं धार्य उपयोजितानि। अन्यायदौर्गत्ययुद्धे, यदा निग्रहः न शक्यते, तदा उदासीनता प्रदर्श्या, यथा भ्रातरि स्मृतम्, यथा हिडिम्बया दर्शितम्। मेघानां तमसः वर्षाग्नेः शैलस्य च अद्भुतदर्शनं, सेनायाः स्थानं पताकिनां च दृश्यं। छिन्नानां भिन्नानां भग्नानां संमिश्रितानां च दर्शनम्; एवं शत्रुभयहेतवे मायायाः प्रयोगः कर्तव्यः। अग्निरुवाच — रामेण उक्ता नीति: स्त्रीषु पुरुषेषु च तुल्या, हे राजन्; समुद्रेण वर्णिताः लक्षणानि, गर्गेण च पूर्वं कथितानि। समुद्र उवाच — पुरुषस्य लक्षणानि, स्त्रीणां शुभाशुभलक्षणानि च वर्णयामि — एकं अधिकं, द्वे श्वेतं, त्रयो गम्भीराः, तथैव। त्रिधा, त्रयः लम्बमानाः, त्रिभिः प्रसारितं; त्रिरेखा, त्रिभिः वक्रः, त्रिकालज्ञश्च, हे धर्मात्मन्। त्रिषु स्थानेषु सम्यग्लक्षितः, चतुर्लक्षणः, चतुर्भिः समः; चत्वारः ऊरू, चत्वारः दन्ताः, सप्त स्नेहाः, नव शुद्धाः, दश पद्मानि, दश विन्यासाः, वटवृक्षसमं परिघम्। षडुत्तानानि, अष्टभागाः, सप्त स्नेहाः, नव शुद्धाः, दश पद्मानि, दश विन्यासाः, वटवृक्षसमं परिघम्। चतुर्दश समद्वन्द्वानि, षोडश नेत्राणि प्रशस्तानि; धर्मार्थकामसम्पन्नः, धर्मः एकाधिकः स्मृतः। ताराभिरहिते नेत्रे, श्वेतदन्तः, द्वौ श्वेतौ; गम्भीरः, त्रयः कर्णनाभयः, एकं गुणं, त्रयः स्मृताः। अनसूया, दया, क्षमा, शुभाचारः, शौचम्, स्पृहाः, नम्रता, सुलभता, साहसम्। त्रिधा, त्रयः लम्बमानाः, पुरुषस्य शिश्नबाहवः; दिशः, जातिः, वर्गाः, तेजसा, कीर्त्या, श्रीया च। त्रिधा व्याप्नोति, त्रिरेखाः; उदरे त्रिबलः; त्रिधा वक्रः पुरुषः श्रोतव्यः। यो देवद्विजाचार्येभ्यः नमति, धर्मार्थकामानां यथाकालं वेत्ति, स त्रिकालज्ञः कथ्यते। यो वक्षः, ललाटं, मुखं त्रिरेखाभिः अंकयति, यस्य द्वे हस्तौ द्वे च पादौ पताकाछत्रादिभिः शोभितौ। अङ्गुल्यः, हृदयं, पृष्ठं, कटी चतुर्धा; षण्णवतिः अङ्गुलिप्रमाणं, चतुश्चरणं प्रमाणम्। चत्वारः दंता, शशाङ्कप्रभाः, चत्वारः कृष्णदंता; नेत्रकर्णभ्रूकेशाः अपि कृष्णाः। नासिकायां मुखे च स्वेदः, कक्षासु दुरगन्धः; लघुशिश्नः लघुग्रीवः, वृषणौ च लघ्वी वेदवद्। अङ्गुलिसन्धयः सूक्ष्माः, नखकेशदन्तत्वक् द्विजातयः; हनू, नेत्रे, ललाटं, नासिका दीर्घा, स्तनयोरन्तरम्। वक्षः, कक्षः, मुखं, नासिका उन्नतानि; वर्तुलं मुखम्; त्वक्, केश, दन्ताः स्निग्धाः; केशदृष्टिनखवाक् अपि। जानुर्वृषणयोः पृष्ठे बाम्बूस्तम्भवत् द्वयं; नेत्रनासिकाकर्णशिश्नगुदद्वाराणि शुद्धानि। जिह्वा, ओष्ठौ, तालु, नेत्रे, हस्तौ, पादौ, नखाः, शिश्नाग्रं, मुखं — एतानि दश पद्मानि देहिनां प्रशस्यन्ते। हस्तपादौ रम्यौ, ग्रीवा, कर्णौ, हृदयं, शिरः, ललाटम्, उदरं, पृष्ठं — एतानि दश मान्यानि। यदि बाहू प्रसारितौ, मध्याङ्गुलिपर्यन्तं प्रमानं, वटवृक्षवृतिं निर्माति। पादौ, गुल्फौ, श्रोणिः, पार्श्वौ, वङ्क्षणौ, वृषणौ, स्तनौ, कर्णौ, ओष्ठौ, ऊरू, जङ्घे, हस्तौ, बाहू, नेत्राणि। चतुर्दश युग्मानि, एतानि पुरुषे सामान्यतः दृश्यन्ते; यः चतुर्दश विद्याः द्व्यक्षराभिः पश्यति, स षोडशाक्षरः कथ्यते। कठिनं विखण्डितं शरीरे, अशुभं, मांसशून्यं, विपरीतगन्धयुक्तं, स्फुटदृष्ट्या दृष्टं प्रशस्यते। तस्य वाणी मधुरा, गमनं मत्तगजेन्द्रस्य सदृशम्; एकरोमकूपोत्पन्नाः केशाः, भयकाले रक्षणं पुनः पुनः। समुद्र उवाच — या स्त्री शुभाङ्गी, मत्तगजगमना, स्थूलश्रोणिः, मत्तकपोतलोचना — सा स्त्री शुभा इति कथ्यते।