अग्निपुराणम्

राज्ञः कार्यसिद्धये सप्त उपायाः प्रवक्तव्याः—साम, दानं, भेदः, दण्डः, उपेक्षा, मायैव च, विप्रलम्भश्चेति। एतेषां यथायोग्यं प्रयोगः कार्यसिद्धये करणीयः। तत्र साम चतुर्विधं निर्दिष्टम्—पूर्वस्मिन्नेव काले कृतपूर्वोपकारस्य कीर्तनं, स्नेहस्य सम्बन्धस्य च प्रकाशनं, सौम्यया वाचा मनःप्रसादनं च। यः कश्चिदागच्छति, स सत्कार्यः स्यात्—"अहं तव" इत्यादिभिः वचोभिः, दानैश्च; तत्र प्राप्तधनस्य त्यागः त्रिविधः—श्रेष्ठं, हीनं, मध्यमं चेति। तस्मिन् काले प्रतिदानं दर्शनीयम्—यथालाभं प्रशंसनं, नूतनस्य दानस्य दानं, स्वयमेव ग्राह्यस्य ग्रहणस्य आरम्भः। दानं, ऋणविमोचनं, याच्ञादानं च पञ्चधा परिगण्यते—स्नेहस्य मोचनं, आसक्तेः परित्यागः, हर्षस्य जननं च। भेदः त्रिविधः—विभाजनं, धनापहरणं, क्लेशस्य जननं—इति विशारदैः कथितम्। दण्डस्य रूपाणि त्रयीणि—विरुद्धजनानां प्रत्यक्षं, अप्रत्यक्षं च; ये जनैः द्विष्टाः, तान् प्रत्यक्षेणैव दण्डयेत्; जनान् मृत्युदण्डेन भयभीतः कृत्वा, तत्र दानस्य प्रशंसा अस्ति। विशेषतः, शत्रवः गुप्तेन उपायेन वा शस्त्रैः वा हन्तव्याः; द्विजः तु केवलं जात्या न हन्तव्यः, साम्नैव तं वशं नयेत्। साम्नः प्रयोगे, तद्वचनं मनसः शान्तिं जनयेत्—मर्दनवत्, अमृतपानवत्, निगलनवत्—सदा प्रियया वाचा। यो मिथ्याभिशंसितः, समृद्धिं कामयते, आहूतः सन् न पूजितः, राजानं द्वेष्टि, अधर्मचारि, आत्मगौरवयुक्तः— यस्यानृशंस्यं, कामो वा धनं वा वञ्चितं, क्रुद्धः, गर्वितः, तिरस्कृतः, कारणं विना परित्यक्तः, शत्रुत्वं प्राप्तः—सर्वे अपि साम्ना प्रसादनीयाः। यस्य द्रव्यं वा भार्या वा हृतम्, यो पूजार्हः अपि न पूजितः—एवं जाताः शत्रुपक्षे भेदेन विनिवेशनीयाः। आगतान् इच्छितैः वस्तुभिः पूजयेत्, स्वजनान् शमयेत्; साम्नः प्रयोगः, विशेषतः भयकाले, करणीयः। दानस्य, पूजारूपस्य, भेदस्य च मुख्याः प्रकाराः उक्ताः; मित्रं यः नष्टः, कृमिभिर्दारितद्रुमवत्, स स्वयमेव पतति। यः त्रिविधान् शक्तीन्, देशं, कालं च वेत्ति, स शत्रून् दण्डेन निगृह्णीयात्; स्नेहितं शुभचिन्तकं च साम्ना वशं नयेत्। लोभिनं दुर्बलं च दानैः वशं नयेत्; मित्रे परस्परं संशयं कुर्वन्ति, दुष्टाः पुत्रादयः च—दण्डेन वा साम्ना वा तान् निवारयेत्। दानभेदाभ्यां सेनापतिं, वीरान्, भूमिप्रजाः, सीमान्तपालान्, अरण्यवासिनः च—भेददण्डाभ्यां वशं नयेत्, यदा ते अतिक्रामन्ति। देवप्रतिमाः पुरुषैः गूढस्थितैः पूजनीयाः; रात्रौ नारीवेषधारी पुरुषः अद्भुतदर्शनं स्यात्। इच्छया वेतालरूपं, उलूक, पिशाच, शिवरूपं च धारयेत्; विविधरूपधारणं, अस्त्रवृष्टिं, अग्निवृष्टिं, शिलावृष्टिं, जलवृष्टिं च साधयेत्। अन्धकारः, वातः, अग्निः, माया च—एतानि मानवातीतानि—भीमेन कीचकवधाय नारीरूपं धार्य प्रयुक्तानि। अन्यायकाले, आपत्तौ, युद्धे वा, यदा निग्रहः न शक्यते, तदा उपेक्षा करणीयाः; यथा भ्रातृस्मृतिरेव, हिडिम्बया दर्शिता। मेघानां, तमसः, वर्षस्य, अग्नेः, पर्वतानां च अद्भुतदर्शनं, सेनास्थानं, पताकाधारिणां च दर्शनम्। ये छिन्नाः, भग्नाः, मिश्रिताः, संघट्टिताः च दृश्यन्ते—एवं मायया शत्रूणां भयजननं कर्तव्यम्। अथ—अग्निना उक्तम्—रामेण यः नीतिः उक्ता, सा स्त्रीणां पुरुषाणां च समाना; याः लक्षणानि समुद्रेन उक्तानि, पूर्वं गर्गेण च कथितानि। समुद्रः उवाच—पुरुषस्य लक्षणानि, स्त्रीणां च शुभाशुभानि वक्ष्यामि—एकाधिकम्, द्वे श्वेते, त्रयः गम्भीरा, तथा च। त्रिविधं, त्रयः लम्बमानाः, त्रिधा प्रसारितम्; त्रिरेखा, त्रिवलिता, त्रिकालज्ञः स्यात्। पुरुषः त्रिषु स्थलेषु सम्यग्दृष्टः, चतुर्लक्षणः, चतुर्विधसमः च। चत्वारि ऊरूणि, चत्वारि दन्ताः, सप्त तैलानि, नव शुद्धानि, दश पद्मानि, दश रचनाः, वटवृक्षपरिधिः। षडुत्तानानि, अष्ट भागाः, सप्त तैलानि, नव शुद्धानि, दश पद्मानि, दश रचनाः, वटवृक्षपरिधिः। चतुर्दश समद्वन्द्वानि, षोडश नेत्राणि प्रशस्तानि; धर्म, अर्थ, कामसम्पन्नः, धर्म एकाधिकः। नक्षत्ररहिते नेत्रे, श्वेतदन्तः, द्वे श्वेते, गम्भीरः, त्रयः कर्णाः, नाभिः; एकगुणः, त्रयः स्मृताः। अमर्षः, दया, धैर्यं, शुभाचारः, शौचं, अभिलाषः, नम्रता, सहजता, साहसम्। त्रिविधं, त्रयः लम्बमानाः, पुरुषस्य शिश्नबाहू; क्षेत्राणि, जन्म, वर्णाः, तेजसा, कीर्त्या, श्रीया च। त्रिधा प्रसारितः, त्रिरेखः; उदरे त्रिबलः; शृणु त्रिवलितं पुरुषम्। यो देवद्विजाचार्येभ्यः प्रणमति, धर्मार्थकामानां यथाकालं वेत्ति, स त्रिकालज्ञः कथ्यते। यो वक्षः, ललाटं, मुखं च त्रिरेखया चिह्नयति, यस्य द्वौ हस्तौ, द्वौ पादौ पताकाछत्रादिभिः भूषितौ। अङ्गुल्यः, हृदयं, पृष्ठं, कटी चतुर्विधाः; षण्णवतिः अङ्गुलिप्रमाणं, चतस्रः वितानाः। चत्वारः दंष्ट्राः, शशांकसदृशप्रभाः, चत्वारः कृष्णाः; नेत्रपिण्डौ, भ्रुवौ, श्मश्रु, केशाः अपि कृष्णवर्णाः। नासिकायां मुखे च स्वेदः, कक्षायां दुर्गन्धः; लघुशिश्नः, लघुग्रीवः, वृषणौ अपि वेदेन लघ्वौ। अङ्गुलिसन्धयः सूक्ष्माः, नखाः, केशाः, दन्ताः, त्वक् द्विजातिः; हनू, नेत्रे, ललाटं, नासिका दीर्घा, स्तनयोर्मध्ये च देशः। एवं, महाबुद्धयः, उपायज्ञानं, लक्षणज्ञानं च, धर्मार्थकामैः सहितः पुरुषः, कार्यसिद्धिं प्राप्नोति।