नरपतिः यः जगति कटुवचनं प्रयुञ्जानः तद् अनर्थकं दुःखदं च भवति। यदा दण्डः यथाविधि न प्रवर्त्यते, अथवा न्यायविहीनः स्यात्, तदा स राजा पतनं प्राप्नोति। यः राजा दण्डे कठोरः स्यात्, स सर्वाणि भूतानि विक्षोभयति; विक्षुब्धानि भूतानि तदा शत्रुषु शरणं यान्ति। शत्रवः यदा बलीयांसः भवन्ति, तदा विनाशं जनयन्ति; पापान् परित्यज्य श्रेष्ठानां कृते प्रवृत्तिः युक्ता इति मतिः। ये नीतिशास्त्रवित् पण्डिताः, ते सम्पत्तेः दुष्टतां दोषं वदन्ति; मद्यपानात् विवेकहानिः, मृगयायाः धर्मनाशः जायते। राजा यदि विश्रान्त्यर्थं वनं गच्छेत् मृगयां कुर्यात्, तत्र दोषः नास्ति; किन्तु द्यूतनाट्यं धर्मनाशं, धननाशं, प्राणनाशं, कलहं च जनयति। स्त्रीसंगरागे विलम्बः, धर्मधनयोः हानिः, तत्र जायते; मद्यपानदोषात् प्राणहानिः, धर्माधर्मविभ्रान्तिः च। यो दुर्गविन्यासे, निमित्तज्ञानं च कुशलः, स शत्रुं जयेत्; राज्ञः निवासः कोशसहितः सेनायाः मध्ये स्थापनीयः। मुख्यबलं, शिल्पिनः, मित्राणि, शत्रवः, अरण्यवासिनः च, क्रमशः राजमहलस्य चारिकायां स्थापनीयाः। सेनायाः एकः विभागः, सम्यक् सशस्त्रः सेनापतिना सह, रात्रौ चतुष्पथे परिक्रामेत्, परितः सञ्चरन्। सीमायाः सञ्चारिणः स्ववृत्तान्तं राज्ञे निवेदयेयुः; यः कश्चन निर्गच्छति प्रविशति वा, स सम्यक् निरीक्षितव्यः। संधि, दान, भेद, दण्ड, उपेक्षा, माया, उपधि—एते सप्त उपायाः कार्यसिद्धये प्रयोज्याः। संधिः चतुर्विधः उक्तः—पूर्वकृतानां उपकाराणां कीर्तनम्, सम्बन्धस्य प्रकाशनम्, सौम्यवचनम् च। आगते अतिथौ वाक्यैः, दानैः च सत्कारः कर्तव्यः—‘त्वमेव मम’ इति; दत्तस्य त्यागः त्रिविधः—श्रेष्ठ, हीन, मध्यमः। तस्मिन्काले प्रतिदानं दर्शनीयम्—लभ्यमानस्य अनुमोदनम्, नूतनदानं, स्वयम् ग्रहणस्य आरम्भः। दानं, ऋणमोचनं, दानं पञ्चविधं उक्तम्—स्नेहत्यागः, आसक्त्यत्यागः, हर्षजननं च। भेदः त्रिविधः—विरुद्धता, धनस्य हरणं, क्लेशदः दण्डः। प्रकाश्यं गूढं च कर्म—यः जनैः द्विष्टः, स प्रकाश्यं दण्डनीयः; जनाः भयभीताः क्रियन्ते मृत्युदण्डेन, तत्र पुरस्कारः प्रशस्यते। शत्रवः विशेषतः गूढेन उपायेन वा शस्त्रैः हन्तव्याः; द्विजः तु जातिमात्रेण न हन्तव्यः—स संधिना वशीकर्तव्यः। सौम्यवाक्यैः, मनसि शमजनकैः, स्नेहानुलेपनवत्, अमृतपानवत्, सदा प्रियं वदेत्। यः मिथ्यापवादितः, श्रीकामः, आहूतः अनादृतः, राजद्वेषी, अधार्मिकः, आत्मगर्वी च—एवं धर्मार्थनाशितः, क्रुद्धः, अभिमानी, अवमानितः, कारणविहीनं परित्यक्तः, शत्रुभूतः च—एवंविधाः संधिना वशीकर्तव्याः। यस्यान्यस्य स्वधनं वा स्त्री वा हृतम्, सम्मानार्हः अनादृतः—एते सदा चिन्तिताः शत्रुषु भेदेन स्थापनीयाः। आगतान् इच्छितवस्तुभिः पूजयेत्, स्वजनान् शमयेत्; संधि-उपायः विशेषतः भीषणकाले प्रयोज्यः। दानस्य, सम्मानस्य, भेदस्य मुख्यरूपाणि उक्तानि; मित्रं यः नष्टः, कृमिभक्षितकाष्ठवत् पतति। यः त्रिवर्गज्ञः, देशकालवित्, स शत्रून् दण्डेन निगृह्णीयात्; स्नेहितः हितचेताः संधिना जयनीयः। लोभी, दुर्बलः दानेन वशीकर्तव्यः; मित्राणि संशयं यान्ति, दुष्टपुत्रभ्रातृदोषेण दण्डेन वा संधिना वा निग्राह्याः। दानभेदाभ्यां सेनाध्यक्षान्, वीरान्, जनपदवासिनः, सीमान्तपालान्, अरण्यवासिनश्च—तेषां अपराधे भेददण्डाभ्यां वशीकर्तव्याः। देवप्रतिमाः गूढपुरुषैः पूजनीयाः—रात्रौ स्त्रीवेषधारी पुरुषः अद्भुतदर्शनं कुर्यात्। वेताल, उलूक, पिशाच, शिवरूपाणि इच्छया धारयेत्; रूपपरिवर्तनं, शस्त्रवृष्टिं, अग्निवृष्टिं, अश्मवृष्टिं, जलवृष्टिं च करोतु। अन्धकारः, वातः, अग्निः, माया—एतानि मानुषातीतानि, भीमेन कीचकवधे स्त्रीरूपेण उपयुज्यन्ते। अन्याय, आपद्, युद्धे च, यत्र निग्रहः अशक्यः, तत्र तदनुद्वेगं दर्शयेत्—यथा भ्रातरि, यथा हिडिम्बायाम् स्मृतम्। मेघानां, तमसः, वर्षायाः, अग्नेः, पर्वतानां, सेनास्थानस्य, ध्वजिनां च अद्भुतदर्शनं दृश्यते। ये छिन्नाः, विदीर्णाः, भग्नाः, मिश्रिताः च—एवं शत्रुभयाय मायां प्रयुञ्जीत। ततः अग्निः उवाच—रामेण उक्ता नीति नार्यां पुरुषे च तुल्या, हे राजन्; याः लक्षणानि समुद्रेण उक्तानि, पूर्वं गर्गेण च व्याख्यातानि। समुद्रः उवाच—पुरुषस्य लक्षणानि, स्त्रीलक्षणानां शुभाशुभानि च वक्ष्यामि—एकं अधिकं, द्वे शुभ्रं, त्रयः गम्भीराः, तथैव च। त्रिविधं, त्रयः लम्बमानाः, त्रिस्थलप्रसारितं च; त्रिरेखा, त्रिवक्रं, त्रिकालज्ञं, हे धर्मात्मन्। त्रिषु स्थलेषु सुचिह्नितः, विस्तीर्णः च पुरुषः; चतुर् लक्षणानि, चतुर् समता च। चत्वारः ऊरवः, चतुर् दन्ताः, सप्त तैलानि, नव शुद्धानि, दश पद्मानि, दश संस्थानानि, वटवृक्षवत्तनुः। षट् उन्नतानि, अष्ट भागानि, सप्त तैलानि, नव शुद्धानि, दश पद्मानि, दश संस्थानानि, वटवृक्षवत्तनुः। चतुर्दश समद्वन्द्वानि, षोडश नेत्राणि प्रशस्यन्ते; धर्मेण, अर्थेन, कामेन च युक्तः, धर्मः एकाधिकः इति।