दुर्योधनस्य महती सेना, गजाश्वरथपत्तिसंयुता, धृष्टद्युम्नेन प्रबलीकृता आसीत्। तत्र द्रोणः कालरूपधारीव सन्न उपस्थितः। अथ यदा अश्वत्थामा हतः इति श्रुत्वा, द्रोणः शस्त्राणि न्यस्तवान्; ततः धृष्टद्युम्नस्य शरैः विद्धः, स भूमौ पतितः। पञ्चमे दिवसे, अप्रतिहतबलः कर्णः सर्वान् क्षत्रियान् पराजित्य, दुःखार्तस्य दुर्योधनस्य सेनापतित्वं प्राप। अर्जुनः पाण्डवाश्च तेन सह युद्धं कृतवन्तः; तत्र शस्त्रयुद्धं देवानाम् असुरैः सह युद्धवत् अतीव भीषणम् आसीत्। कर्णार्जुनयोः संग्रामे, कर्णः अर्जुनं शरैः विद्धवान्; द्वितीये दिने अर्जुनेन एव कर्णः निहतः। शल्यः अर्धदिवसं युद्धं कृत्वा, युद्धे युधिष्ठिरेण हतः; तस्य सैन्ये विनष्टे, भीमसेनं युद्धाय समागत्य, सः दुर्योधनसहितः निहतः। बहून् नरान् अन्यांश्च हत्वा, भीमसेनः वचनम् अब्रवीत्; गदया ताडयन्, भीमः तम् अपातयत्। अष्टादशमे दिने, शेषान् भ्रातॄन् अपि गदया ताडयामास; रात्रौ पाण्डवानां शयानसेनाम् अपातयत्। अश्वत्थामा महाबलवान्, द्रौपद्याः पुत्रान्, पाञ्चालान्, धृष्टद्युम्नं च, यथायोग्यम् अक्षौहिण्याः तुल्यान्, अवधीत्। तदा अर्जुनः, द्रौपदी शोकाकुला रुदती, अश्वत्थाम्नः तेजस्विनं मणिं दर्भास्त्रेण अपाहरत्। हरिः, अश्वत्थाम्नः अस्त्रेण दग्धे उत्तरायाः गर्भे स्थितं कुमारं पुनरुत्थापयामास; एवं परीक्षित् राजा अभवत्। कृतवर्मा, कृपः, द्रोणपुत्रः—एते त्रयः युद्धात् जीविताः निर्गताः; पाण्डवाः, सात्यकिः, कृष्णश्च—सप्तजनाः शेषिताः, अन्ये न। युधिष्ठिरः, भीमादिभिः सह, शोकातुराः स्त्रीः सांत्वयामास; पतितवीराणां संस्कारं कृत्वा, जलं धनं च यथोचितं दत्तवान्। ततः शान्तनुसूनोः भीष्मस्य धर्मशान्त्यादि शिक्षाः श्रुत्वा, राजा राजधर्मं, मोक्षं, दानं च अवगतवान्। शत्रुनिग्रहकृत् अश्वमेधयज्ञं कृत्वा, विप्रेषु दानानि अपि अददात्; अर्जुनात् यादवकुलस्य मुसलविनाशं श्रुत्वा। अग्निः उवाच—युधिष्ठिरे राज्ये प्रतिष्ठिते, धृतराष्ट्रः वनं गतः; गान्धारी पृथा च स्वस्वाश्रमात् वनं ययुः। विदुरः, वनाग्निना दग्धः, स्वर्गं गतः; विष्णुना, भूतले भारहरणाय, दैत्यान् सह तत्र भारः अपाकृतः। धर्मस्य स्थापनाय, अधर्मनाशाय, पाण्डवान् निमित्तीकृत्य, ब्राह्मणशापप्रयुक्तः, सः मुसलद्वारा यदुकुलं नाशितवान्। यदुभारदायिनं वज्रं राज्येषु स्थाप्य, देवानां आज्ञया हरिः प्रभासे स्वदेहं त्यक्तवान्। इन्द्रब्रह्मलोकयोः सः सुरैः पूज्यते; अनन्तरूपधारी बलभद्रः पातालं स्वर्गं च गतः। हरिः, अक्षरदेवः, योगिभिः अनुभूयते; तस्य विना द्वारकापुरी सागरजलेन प्लाविता। यदूनां संस्कारं कृत्वा, पार्थः जलं धनं च अर्पितवान्; कुटिलायाः शापेन विष्णुपत्नीः अवशिष्टाः। पुनः तेन शापेन, ताः गोपालैः मुसलधारिभिः हृताः; रक्षितुं अशक्तः अर्जुनः शोकाकुलः अभवत्। व्यासेन सांत्वितः, ‘मम बलं कृष्णसंनिधानेन आसीत्’ इति चिन्तयन्, हस्तिनापुरं गत्वा सर्वं निवेदितवान्। स्वभ्रात्रे युधिष्ठिराय धनुर्वाहनानि, शस्त्राणि, रथं, अश्वांश्च दत्तवान्। कृष्णविना सर्वं नष्टम्; तानि दानानि योग्येभ्यः ब्राह्मणेभ्यः दत्तानि। तदाकर्ण्य, धर्मराजः परीक्षितं सिंहासने स्थापयामास। ज्ञानी, द्रौपदीमितरैः भ्रातृभिः सह, संसारस्य अनित्यत्वं ज्ञात्वा, हरिणः नष्टानि शतानि नामानि जपत्। महापथे द्रौपदी, सहदेवः, नकुलः, फाल्गुनः, भीमश्च पतिताः; राजा शोकमग्नः अभवत्। इन्द्ररथेन नीयमानः, सः भ्रातृभिः सह स्वर्गं प्राप्तः; तत्र दुर्योधनादीन्, वासुदेवं च दृष्ट्वा हृष्टः अभवत्। अग्निः उवाच—ज्ञानावतरणं कथयिष्यामि, यः श्रोतृपाठकयोः फलदायकः। पूर्वं देवानां दैत्यैः सह संग्रामे, दैत्यैः देवाः पराजिताः। ‘त्रायध्वम्’ इति रुदन्तः, शरणं ययुः; प्रभुः मायामोहस्वरूपः शुद्धोधनात्मजः जातः। सः दैत्यान् मोहितवान्, ते वैदिकधर्मं परित्यज्य बौद्धाः अभवन्; अन्ये तेषां वेदान् परित्यक्तवन्तः। अनन्तरं सः अर्हत् अभूत्वा, अन्यान् अपि अर्हतान् अकरोत्; एवं पाखण्डिनः वैदिकधर्मशून्याः उत्पन्नाः। ते नरकगामि कर्माणि कुर्वन्ति, अधमांश्च ग्राहयिष्यन्ति; कलियुगान्ते सर्वे संकीर्णाः भविष्यन्ति। धर्महीनचौराः, वाजसनेयवेदश्च शेषः भविष्यति; पञ्चदश शाखाः तत्र प्रमाणम्। धर्मवेषधारिणः, अधर्मरता, मांसमद्यभोजिनः, तुच्छराजरूपिणः तत्र भविष्यन्ति। कल्किः विष्णुयशसः पुत्रः, याज्ञवल्क्यपुरोहितः, बाहून् शस्त्राणि गृह्णन्, म्लेच्छान् नाशयिष्यति। सः चतुर्वर्णाश्रमाणां सीमाः स्थापयिष्यति, प्रजाः धर्ममार्गे स्थापयिष्यति। कल्किरूपं त्यक्त्वा, हरिः स्वर्गं यास्यति; तदा कृतयुगः पूर्ववत् प्रवर्तिष्यते। वर्णाश्रमाः स्वधर्मेषु प्रतिष्ठिता भविष्यन्ति, महाभाग; एवं सर्वेषु चक्रेषु, सर्वेषु मन्वन्तरेषु अपि।