अग्निपुराणम्

राज्ञः महान्ति दोषाः प्रकीर्तिताः—मद्यपानं, स्त्रीसंगः, मृगया, द्यूतं च। तदनु आलस्यं, दुराग्रहः, दर्पः, प्रमादः, भेदस्य प्रवर्धनं च एतान्यपि राज्ञः स्वभावदोषत्वेन निर्दिष्टानि। पूर्वं यत् किमपि उक्तं, तत् मन्त्रिणः दोष इति प्रसिद्धम्। तस्य राज्यस्य आपदः द्वे—अनावृष्टिः, जनपीडनं च। दुर्बलयन्त्रकवाटपरिखायुक्तं दुर्गं, निरस्त्रं, शून्यबलं च—इति दुर्गस्य आपद् उच्यते। कोशः क्षीणः, शत्रुभिः परिवृतः, अजितः, न सञ्चितः, अपहृतः, शत्रुगृहीतः—इति कोशस्य आपद् निर्दिष्टा। सेनायाः अपि बहुविधा आपदः—निरुद्धा, परिवृत्ता, मित्रैः न पूजिता, अवमानिता, अभावा, रोगिणी, श्रान्ता, दूरात आगता, नूतना च। सैन्यं यदि क्षीणं, प्रतिहतम्, अग्रभागे आहतं, निराशया पीडितं, मिथ्यावार्तया भ्रमितं, स्त्रीबालैः विक्षिप्तं, अन्तःकलहेन व्यापादितं, विवादैः विभक्तं, आधारविहीनं, अधिपतिवर्जितं, असंयुक्तं, भग्नश्रेणि, दुष्प्रशास्यं, अन्यस्यार्थे गृहीतं—एवं सैन्यस्य आपद् इति कथ्यते। मित्रं यदि दैवपीडितं, शत्रुबलगृहीतम्, कामक्रोधादिदोषैः अभिभूतं, शत्रुभिः निरुत्साहितं—एवं दोषः स्यात्। क्रोधात् वित्तनाशः, कठोरवचनदण्डयोः, कामात् मृगया-द्यूत्योः, मद्यपानस्त्रीसंगयोः—एते दोषाः। कटुवाक्यं लोके क्लेशकरं व्यर्थं च; अनुचितदण्डः वा, न्यायविहीनः, राजानं पतयति। राजा यदि कठोरदण्डी, सर्वाणि भूतानि विक्षिप्तानि; विक्षिप्तेभ्यः शरणं शत्रुषु यान्ति। शत्रवः यदि बलवन्तः, तदा विनाशं कुर्वन्ति; पापकं परित्यज्य श्रेष्ठं ग्राह्यम्। नीतिविदः वित्तदोषं पापं मन्यन्ते; मद्यपानात् बुद्धिनाशः, मृगयया धर्मभ्रंशः। विश्रान्त्यर्थं राजा वने मृगयां कर्तुं शक्नोति; किन्तु द्यूतं धर्मधनजीवननाशं कलहोदयं च जनयति। स्त्रीसंगदोषात् विलम्बः, धर्मधनयोः हानिः; मद्यपानात् प्राणनाशः, धर्माधर्मविभ्रान्तिः च। यो दुर्गव्यूहकुशलः, शकुनविचारकः, स शत्रुं जयेत्; राजगृहं कोशयुतं मध्यभागे स्थापयेत्। मुख्यबलं—श्रेणिकाः, मित्राणि, शत्रवः, अरण्यवासिनश्च—सम्यक् व्यवस्थितानि, राजमहलस्य चतुर्दिशं परिवेष्ट्य स्थापयेत्। रात्रौ सेनापतिना युक्तं, सशस्त्रं सैन्यभागं, चत्वरं परिभ्रम्य, व्यूहबद्धं स्थापयेत्। स्वस्य गूढवार्तां सीम्नि सञ्चरद्भ्यः जानीयात्; यः कश्चन निर्गच्छति प्रविशति वा, स सावधानतया निरीक्ष्यः। साम, दानं, भेदः, दण्डः, उपेक्षा, माया, उपधिश्च—एते सप्त उपायाः कार्यसिद्धये योजनीयाः। साम चतुर्विधं—पूर्वकृतस्य स्मरणं, सम्बन्धकथनं, सौम्यवाक्यं च। आगते वचनेन, उपहारैः च, 'त्वमेव मम' इति सत्कारः कार्यः; सम्पादितस्य त्यागः त्रिविधः—श्रेष्ठः, हीनः, मध्यमः। तस्मिन्काले प्रत्युपकारः—लाभस्य अनुमोदनं, नूतनदानं, स्वयम् ग्राह्यकर्मारम्भः। दानं, ऋणमुक्तिः, दत्तिः—पञ्चधा; स्नेहत्यागः, आसक्त्युत्पादनं च। भेदः त्रिविधः—विभेदः, धनापहरणं, क्लेशजननं; दण्डस्य त्रयः प्रकाराः। प्रकाशकर्म, गूढकर्म च—जनद्विषः प्रकाशेन नीयन्ते; जनानां भीतिः शस्त्रदण्डेन, तत्र पुरस्कारः प्रशस्यते। विशेषतः शत्रवः गूढेन उपायेन वा शस्त्रैः हन्तव्याः; द्विजः केवलजात्या न हन्तव्यः—साम्ना एव वशीकर्तव्यः। मनःशमकानि वाक्यानि, स्नेहनिभानि, अमृतपानवत्, निग्रासनिभानि, सदा प्रियभाषया प्रयुञ्जीत। यो मिथ्यापवादितः, श्रीकामः, आहूयमानः न पूजितः, राजद्वेषी, धर्महीनकर्मी, स्वाभिमानी— यस्यान्यायेन धर्मकामधनं नष्टं, क्रुद्धः, गर्वितः, अवमानितः, हेतुवर्जितः परित्यक्तः, शत्रुत्वं प्राप्तः—सर्वे साम्ना शमयितव्याः। यस्यान्यस्य धनं वा भार्या वा हृता, पूजार्हः अपूजितः—एवं सदा उद्विग्नाः, शत्रुषु विभाजनीयाः। आगताः काम्यवस्तुभिः पूजनीयाः, स्वजनाः शमनीयाः; सामस्य प्रयोगः विशेषतः महाभयकाले कार्यः। दानस्य, पूजार्हत्वस्य, भेदस्य च मुख्यरूपाणि उक्तानि; मित्रं यदि नष्टं, कृमिभक्षितकाष्ठवत्, पतति। यो त्रिविधशक्तिं, देशं, कालं च जानाति, स शत्रून् दण्डेन निगृह्णीयात्; स्नेहितः, शुभचेताः साम्ना जेतव्यः। लोभी च दुर्बलः च दानेन वशीकर्तव्यः; मित्राणि, परस्परशङ्कायुक्तानि, पापात्मानः—सुताः भ्रातरः वा—दण्डेन वा साम्ना निग्राह्याः। दानभेदाभ्यां सेनापतयः, वीराः, जनपदवासिनः, सीम्निवासिनः, अरण्यवासिनश्च—भेददण्डाभ्यां वशीकर्तव्याः, अतिक्रान्तेषु। देवतारूपाणि, पुरुषैः अन्तर्निहितैः पूजनीयानि; स्त्रीवेषधारी, रात्रौ अद्भुतरूपेण दृश्यते। वेतालकाकपिशाचशिवरूपाणि इच्छया धारयेत्; रूपान्तरं, अस्त्राग्निवृष्टिं, शिलावर्षं, जलवर्षं च साधयेत्। तमः, वातः, अग्निः, माया—मानुषातिरिक्तानि—एतानि भीमेन किञ्चन स्त्रीरूपं धारयित्वा कीचकवधाय उपयुक्तानि।