राज्यस्य दुःखानि मानवस्य चापदः नीति-कौशल्येन कर्मणा च निवर्त्यन्ते। मन्त्रणा, तस्याः फलस्य प्राप्तिः, यथावत् कार्यस्य सम्पादनं च अतीव आवश्यकम्। वित्तव्यययोः, न्यायस्य पालनस्य, शत्रुशमनस्य च उपायाः राज्यस्य च राज्ञश्च रक्षणे प्रधानं साधनम् इति निगद्यते। एवं मन्त्रिणः कर्तव्यं प्रकीर्तितम्—सः दुःखसमयेऽपि सुवर्णं, धान्यं, वस्त्राणि, यानानि, सन्ततिं च धारयेत्। अन्ये सम्पदः अपि आपद्भिः नश्यन्ति; प्रजासंरक्षणं कोषदण्डयोः आधारे स्थितम्। नगरवासिनः अन्ये च आपद्-समये शरणं ददति; तत्र तु मौनयुद्धं, जनसंरक्षणं, सुहृन्मित्रशत्रुविवेकश्च अपेक्षितम्। सीमान्तपालः यदि अपराधं करोति, तदा सः तस्माद् दुःखात् नश्यति; सेवकपालनं, दानप्रदानं, जनमध्ये सुहृदां विवेकश्च आवश्यकम्। धर्मकामादिविभागाः, दुर्गस्य च बन्धनम्—एते कोषहानौ नश्यन्ति, यतः राजा कोषे प्रतिष्ठितः। मित्रशत्रुकार्याणां साधनानि, धनहानिः, शत्रुनाशनं, दूरकार्यसिद्धिश्च दण्डापदया विनश्यन्ति। दण्डः मित्राणि पुष्णाति, शत्रून् विनाशयति; धनादिसाधनस्य लाभो मित्रापदया नश्यति। आपद्ग्रस्तः राजा राजकार्याणि नाशयति; कठोरवचनदण्डयोः, धनदूषणस्य चापि परिणामः स्यात्। मद्यम्, स्त्रियः, मृगया, द्यूतम्—एतानि राज्ञः महादोषाः; तथैव आलस्यं, दम्भः, गर्वः, प्रमादः, भेदकारणं च। पूर्वोक्तं मन्त्रिणः दोषः विख्यातम्; अनावृष्टिः, पीडनं च राज्यस्य आपदः इत्युच्यते। यत्र दुर्गस्य यन्त्राणि, प्राकारः, खातः भग्नाः, शस्त्राभावः, सैन्यनाशश्च स्यात्—सा दुर्गापद् इति कथ्यते। कोषः यदा व्ययितः, परिवेष्टितः, अजितः, न सञ्चितः, लुण्ठितः, शत्रुहस्तगतश्च—स कोषापद् इति विज्ञेयः। सैन्यं यदा परिवेष्टितम्, परितः स्थितम्, मित्रैः न पूजितम्, अवमानितम्, न विद्यते, रोगग्रस्तम्, श्रान्तम्, दूरात् आगतम्, नूतनम्—तदा। यदा तद् क्षीणम्, ताडितम्, अग्रगण्यं हतं, निराशया पीडितम्, मिथ्यावृत्तम्—तदा। यदा स्त्रीबालैः विक्षिप्तम्, आन्तरिकविवादैः पीडितम्, भिन्नम्, मूलहीनम्—तदा। यदा अधिपतिहीनम्, असंगठितम्, भग्नपङ्क्ति, दुर्नियन्त्र्यं, परोपकारार्थं गृहीतम्—एषा सैन्यस्य आपद् इति स्मृता। मित्रं यदि दैववशात् बाध्यते, शत्रुबलात् गृहीतं, कामक्रोधादिदोषैः पीडितं, शत्रुभिः निरुत्साहितं वा स्यात्—तदा। क्रोधात् धनदूषणं, कठोरवचनदण्डौ, कामजन्ये मृगयाद्यूते, मद्यम्, स्त्रियश्च—एते दोषाः। कठोरवचनं लोके दुःखदं, व्यर्थं च; दण्डः यथान्यायं न दत्तः, वा अन्यायेन दत्तः, राजानं नाशयति। राजा यदि दण्डे कठोरः स्यात्, सर्वे भूतानि विक्षिप्यन्ते; विक्षिप्तेभ्यः प्रजाः शत्रोः शरणं यान्ति। शत्रवः यदि बलीयांसः भवन्ति, तदा विनाशं कुर्वन्ति; महान्तं हितं कृत्वा दुष्टं त्यजेत्। नीतिशास्त्रज्ञैः धनदूषणं दोष इति कथ्यते; मद्यपानात् विवेकहानिः, मृगयया धर्मभ्रंशः। विश्रान्त्यर्थं राजा वने मृगयां कुर्यात्; परन्तु द्यूताद् धर्मधनजीवननाशः, कलहोऽपि स्यात्। स्त्रीषु आसक्त्या विलम्बः, धर्मधनहानिः; मद्यदोषात् प्राणनाशः, धर्माधर्मविभ्रंशश्च। यो दुर्गनिवेशने सैन्यव्यवस्थायाम्, शकुनविचारे च कुशलः, सः शत्रुं जयेत्; कोषयुक्तं राजगृहं सैन्यस्य मध्ये स्थाप्यं। प्रधानबलं—श्रेणिभिः, मित्रैः, शत्रुभिः, वनवासिभिश्च—यथाक्रमं राजमहलस्य चत्वरे स्थापयेत्। सेनायाः कश्चिद् भागः, सम्यगायुधधारी सेनापतिना सह, रात्रौ चत्वरं प्रदक्षिणं कुर्वन्, परितः सञ्चरन् तिष्ठेत्। स्वस्य गूढवृत्तं सीम्नि विचरद्भ्यः जानीयात्; यः कश्चित् बहिरन्तश्च गच्छति, तं सम्यक् निरीक्षेत्। साम, दानं, भेदः, दण्डः, उपेक्षा, माया, उपायश्च—एते सप्त साधनानि कार्यसिद्ध्यै योजनीयाः। साम चतुर्विधं—पूर्वस्मृतानुग्रहकथनं, सम्बन्धवचनं, सौम्यवाक्यं च आदौ। आगते वचनेन, 'त्वमेव मम' इति चोपहारैः सत्कार्यः; दत्तस्य त्यागः त्रीणि प्रकाराणि—श्रेष्ठं, हीनं, मध्यमं च। तत्र प्रत्युपकारः कर्तव्यः—लाभस्य अनुमोदनं, नूतनदानं, स्वयमेव ग्राह्यकर्मारम्भः च। दानं, विमोचनं, समर्पणं पञ्चविधम्—स्नेहविरागः, हर्षोत्पादनं च। भेदः त्रिविधः—विभाजनम्, धनहरणम्, क्लेशजननं इति दण्डस्य त्रयः प्रकाराः। प्रकटनिगूढकर्मणी—यः जनैः द्विष्टः, तं प्रकटनिग्रहेण दण्डयेत्; जनाः शास्त्रदण्डेन भीताः कर्तव्याः, तत्र प्रोत्साहनं प्रशस्यते। विशेषतः शत्रवः निगूढेन वा शस्त्रैः वा हन्तव्याः; द्विजः तु केवलजात्या न हन्तव्यः—साम्ना एव निगृह्यः। मनःशमकानि, स्निग्धानि, अमृतकल्पानि, प्रियवचनानि सदा प्रयुञ्जीत। यो मिथ्यापवाद्यः, समृद्धिं इच्छन्, आहूयमानोऽपि न पूजितः, राजानं द्वेष्टि, अन्यायेन व्यवहरति, स्वात्मन्येव गर्वितः—इत्येवं राजधर्मस्य, मन्त्रिणः च, राज्यस्य च विविधाः आपदः, दोषाश्च, उपायाश्च, यथाक्रमं प्रकीर्तिताः।