अग्निपुराणम्

अथ कदाचित् राज्ञः मन्त्रिणः च कृत्येषु यथाविधि प्रवृत्ताः स्युः, तत्रापि मानेन प्रमादेन च कामेन स्वप्नालापेन च गूढदोषाः मन्त्रं नाशयन्ति, यथा स्त्रियः केवलं रमणाय प्रवृत्ताः। यः पुनः साहसी, स्मृतिमान्, वाग्मी, शस्त्रशास्त्रकुशलः, कर्तव्येषु प्रमादरहितः, स एव राज्ञः दूतः भवितुम् अर्हति। दूतः तु त्रिविधः स्यात्, शक्त्यभावानुसारं भेदश्च तस्य निर्दिष्टः। न च शत्रुपुरीं अन्वेषणं विना प्रविशेत्, न च सूचकेन सह सन्निकृष्टः स्यात्; यथाकालं कार्यं समाचरेत्, अनुमत्यैव प्रस्थानं कुर्यात्। शत्रोः दोषं कोषं मित्रं च बलं च परीक्षेत्; नेत्राङ्गचेष्टाभिः रागद्वेषौ विवेचयेत्। उभयपक्षयोः चत्वारि वृत्तानि रचयेत्, विश्वसनीयैः लिङ्गिनः तपस्विभिः सह वसेत्। चरोऽपि व्यक्तः संवृतश्च; संवृतः द्विविधः—वणिज् कृषकः शिल्पी तपस्वी याचकः इत्यादयः गूढचराः भवन्ति। दूतकार्ये विफले, शत्रोः दैवोपघातदुःखितस्य समीपं गूढचरः गच्छेत्; तत्र दैवोपघातम् आलोक्य यथायोग्यं आचरितव्यम्। यत् विनाशकारणं तद् उपघातः उच्यते—अग्निः, आपः, व्याधिः, दुर्भिक्षं, महामारी च। एवं पञ्चोपघाताः अभिहिताः—दैवमानुषाः; दैवोपघातः मानुषप्रयत्नैः शम्यते, मानुषोपघातः नीत्या कर्मणा च निवार्यते। मन्त्रः, मन्त्रफलसिद्धिः, कार्यसंपादनं च तत्र आवश्यकम्। आयव्ययौ, न्यायधिकारः, शत्रुप्रतिषेधः, प्रतिस्पर्धिनां निग्रहः—एते उपायाः उपघातशमनाय, राष्ट्रराजयोः च रक्षायै सन्ति। एवं मन्त्रिणः धर्माः उपघाताक्रान्तेऽपि वर्णिताः; तस्य सुवर्णं धान्यं वस्त्रं यानं सुताश्च सन्तु। अन्यानि सम्पदां संचितानि अपि उपघातैः नश्यन्ति; विपन्नजनरक्षणं कोषदण्डयोः आश्रितम्। जनपदवासिनः च अन्ये च कष्टकाले शरणं ददति; मौन्युद्धं, प्रजापालनं, सुहृन्मित्रशत्रुविवेकश्च आवश्यकम्। सीमान्तपालः यदि अपराधं करोति, तदा स उपघातात् विनश्यति; सेवकपालनं, दानं, जनानां मध्ये मित्रविवेकः च करणीयम्। धर्मकामादिभेदः, दुर्गस्य चोद्यम्—एतानि कोषहान्या नश्यन्ति, कोषे हि राजा प्रतिष्ठितः। मित्रशत्रुसंबन्धे, वित्ते, शत्रुनाशे, दूरकार्यसिद्धौ च दण्डोपघातेन सर्वं नश्यति। स दण्डः मित्रान् बलयति, शत्रून् नाशयति; वित्तादीनां लाभः मित्रोपघातेन नश्यति। राजा उपघातपीडितः स्वकार्याणि विनाशयति; कठोरवचनदण्डौ, वित्तदूषणं च तत्र स्यात्। मद्यं स्त्रियः मृगया द्यूतम्—एते राज्ञः महादोषाः, तथा आलस्यं, दम्भः, गर्वः, प्रमादः, कलहप्रवृत्तिश्च। यत् पूर्वं कथितं, तत् मन्त्रिणः दोषः इति प्रसिद्धम्; अनावृष्टिः, पीडनं च राष्ट्रस्योपघातः उच्यते। दुर्गे यत्र यन्त्रभित्तिकूपाः भग्नाः, शस्त्रविहीनं, सेनायाः क्षयोऽपि च—एष दुर्गोपघातः। कोषे यदा व्ययः, परिवेष्टनं, अजयं, अनार्जनं, लोपः, शत्रुग्रहणं वा—एष कोषोपघातः। सेनायां यदा परिवेष्टितम्, परितः कृतम्, मित्रैः अनादृतम्, तिरस्कृतम्, नास्ति वा, रोगपीडितम्, श्रान्तम्, दूरात् आगतम्, नूतनम्— यदा क्षीणम्, प्रत्याहृतम्, अग्रभागे हतम्, निराशया पीडितम्, आशाहीनम्, मिथ्यावृत्तम्—यदा स्त्रीबालैः विक्षिप्तम्, अन्तःकलहेन प्रविभक्तम्, विवादेन, मूलहानिना च—यदा नाथरहितम्, असंयुक्तम्, भग्नपङ्क्ति, दुर्नियन्त्र्यम्, परोपकारार्थं गृहीतम्—एष सेनायाः उपघातः। मित्रं यदि दैवपीडितम्, शत्रुबलेन गृहीतम्, कामक्रोधादिदोषैः अभिभूतम्, शत्रुभिः च निरुत्साहितम्—वित्तदूषणं क्रोधात्, कठोरवचनदण्डौ, कामात् मृगयाद्यूते, मद्यं स्त्रियश्च—एते दोषाः। कठोरवचनं लोके दुःखकरं व्यर्थं च; यथान्यायं दण्डः, अथवा अनपक्रमेण, राजानं पातयति। यः राजा दण्डे कठोरः, स सर्वाणि भूतानि विक्षोभयति; विक्षुब्धानि भूतानि शत्रुष्वेव शरणं यान्ति। शत्रवः यदा बलेन वर्धन्ते, तदा विनाशम् आहरन्ति; महतोऽर्थे दूषितं त्यक्त्वा युक्तं भवति। नीतिशास्त्रवित् पण्डिताः वित्तदूषणं दोषं विदुः; मद्येन प्रज्ञानहानिः, मृगयया धर्मभ्रंशः। क्लेशशान्त्यर्थं राजा वने मृगयां कर्तुम् अर्हति; द्यूते तु धर्मवित्तप्राणकलहो नश्यन्ति। स्त्रीषु आसक्त्या विलम्बः, धर्मवित्तहानिः जायते; मद्यदोषात् प्राणहानिः, धर्माधर्मविभ्रंशः। यो च सेनानिवेशनकुशलः, लक्षणज्ञः, स शत्रुं जयेत्; राजभवनं कोषसहितं सेनामध्ये स्थापयेत्। मुख्यबलं—श्रेणिमित्रशत्रुवनवासिनः—क्रमेण राजगृहं परिवेष्टयन्तु। सेनायाः एकं भागं, सर्वशस्त्रसंपन्नं, सेनापतिना नेतृत्वेन, रात्रौ चतुष्पथे वर्तुलरूपेण परिवर्तयेत्। स्वस्य वृत्तं सीम्नि गच्छद्भिः ज्ञातव्यम्; यः कश्चित् बहिर्गच्छति, प्रविशति वा, स यथायोग्यं परीक्ष्यः।