अग्निपुराणम्

राजा सर्वेषां कार्याणां यथाविधि सम्पादनाय कृषि-वाणिज्य-मार्ग-दुर्ग-सेतु-गजबन्धनादिषु सततं प्रवृत्तान् निरीक्षकारान् नियोजयेत्। सः खनिजानां व्यवस्थां, करसंग्रहणं, परित्यक्तभूमीनां पुनः व्यवस्थां च कुर्यात्। धर्मात्मा राजा एतान्यष्टविधानि कर्तव्यानीत्येव स्थितः। पौरुषेण छन्नचोराणां, दस्यूनां, नगरवासिनां, राजप्रीयाणां, स्वलोलुपतायाश्च—एतेषां पञ्चभ्यः प्रजाः भीतिम् अनुभवन्ति। राजा तु एभ्यः यथाकालं करान् संग्रह्य, स्वदेहं, स्वपरिषत्, स्वराज्यम् च बाह्यभयात् रक्षेत्। यः दण्डार्हान् दण्डयति, विषाद् आत्मानं रक्षति, सः न कदापि स्त्रीपुत्रशत्रुषु विश्वासं कुर्यात्। राम उवाच—मन्त्रबलस्य महत्त्वं तदा वन्द्यते यदा सः बलवीर्ययुतः स्यात्; काव्यः अपि बलवीर्यसम्पन्नः सन् देवानां पुरोहितं विजित्य स्थितवान्। कार्याणि अत्र बुधैः सहैव विचिन्त्यन्ते न तु मूढैः; ये च अशक्यं कार्यमुपाददते तेषां यत्नविना फलं कथम्। अज्ञातस्य विज्ञानं, विदितस्य निश्चयः, विरोधेषु संशयानां समाधानं, शेषस्य च अवबोधनम्—एतानि मन्त्रस्य फलानि। मित्राणि, साधनानि, देशकालविभागः, आपदुपशमः च—एते पञ्च मन्त्रस्य अङ्गानि स्मृतानि। स्फुटचित्तता, श्रद्धा, कर्मणि कौशलम्, सहचरयत्नः, कर्मसिद्धिः च—एतानि सिद्धिलक्षणानि। गर्वः, प्रमादः, कामः, स्वप्ने भाषणम्—एते गूढदोषा मन्त्रं विनाशयन्ति; तथा स्त्रियः रतिपरा अपि। यो धीरः, स्मृतिमान्, वाग्मी, शस्त्रशास्त्रकुशलः, कर्तव्येषु अप्रमत्तः—सः राजदूतत्वाय योग्यः। दूतः त्रिविधः परिगण्यते—शक्त्यनुसारं वा दोषयुक्तत्वेन वा। न रिपुग्रामं अन्वेषणविना प्रविशेत्, न च सूचकेन समीपं गच्छेत्; कार्यस्य यथाकालं पश्येत्, अनुमत्याः अनन्तरं गच्छेत्। सः रिपोः दुर्बलतां, कोशं, मित्राणि, बलं च विचिन्तयेत्; नेत्राङ्गवेषादिभिः रागद्वेषौ विज्ञायेत्। सः उभयपक्षयोः चतुर्विधानि वृत्तानि रचयेत्, विश्वसनीयैः तपस्विभिः सह विचरेत्, यथालिङ्गदर्शनं च। चरो द्विविधः—प्रकटश्च गूढश्च; गूढश्च द्विविधः—वणिज्जनः, कृषकः, कर्मकरः, तपस्वी, याचकः इत्यादयः चरो भवन्ति। यदा रिपुः आपद्ग्रस्तः स्यात्, दूतयत्नविफले, तदा आपद्विश्लेषणं कृत्वा यथायोग्यं आचरितव्यम्। यत् विनाशाय कारणं तदापदुच्यते—अग्निः, जलम्, व्याधिः, दुर्भिक्षम्, महामारी च। एवं पञ्चविधाः आपदः परिगण्यन्ते—दैवी मानुषी च; दैवी आपद् मानुषप्रयत्नेन शम्यते। मानुषी आपद् नीत्या कर्मणा च निवर्त्यते; मन्त्रः, मन्त्रफलप्राप्तिः, कार्यसिद्धिः च अनिवार्या। आयव्ययः, न्यायपालनम्, रिपुनिग्रहः, प्रतिद्वन्दिनां निग्रहः—एते आपदुपशमनं, राज्यम् आत्मनः च रक्षणं। एवं मन्त्रिणः कर्तव्यं प्रोक्तम्, आपद्भिः पीडितस्य अपि; तस्य सुवर्णं, धान्यं, वस्त्राणि, यानानि, सन्ततिः च स्यात्। एवञ्च, अन्यानि सम्पदाम् उपार्जनानि अपि आपद्भिः विनश्यन्ति; क्लिष्टानां प्रजाः कोशदण्डाभ्यां रक्ष्यन्ते। नागरिकादयः आपत्काले शरणं ददति; शत्रुमित्रविवेकः, मौनयुद्धं, प्रजापालनं च आवश्यकम्। सीमापालः यदि अपराधं कुर्यात्, सः तदापद्या विनश्यति; दासपालनं, दानं, जनमित्रविवेकः च आवश्यकम्। धर्मकामादिविभागः, दुर्गसंचयः च—एते कोशहान्या विनश्यन्ति; राजा कोशे प्रतिष्ठितः। मित्रशत्रुनिर्णयः, वित्तम्, रिपुविनाशः, दूरकार्यसिद्धिः च—एते दण्डापदया नश्यन्ति। दण्डः मित्रान् बलयति, शत्रून् विनाशयति; वित्तादीनां लाभः मित्रापदया नश्यति। आपद्ग्रस्तः राजा राजकार्याणि विनाशयति; कठोरवचनदण्डौ, वित्तदूषणं च स्यात्। मद्यं, स्त्रियः, मृगया, द्यूतम्—एते राज्ञः महादोषाः; आलस्यं, दार्ढ्यं, गर्वः, प्रमादः, भेदोत्पादनं च। एवं पूर्वोक्तं मन्त्रिणः दोषः; अनावृष्टिः, पीडनं च राज्यस्य आपदः कथ्यन्ते। दुर्गस्य यन्त्रभङ्गः, भित्तिप्रपातः, खटकूपशून्यता, शस्त्राभावः, सेनान्यल्पता च—एष दुर्गस्य आपद्। यदा कोषः व्ययितः, परिवृतः, अजितः, अनुपार्जितः, लुण्ठितः, रिपुभिः गृहीतः—एष कोषस्य आपद्। यदा सेना परिवृता, परिवेष्टिता, मित्रैः अवमानिता, तिरस्कृता, अभावा, व्याधिग्रस्ता, श्रान्ता, दूरागताः, नूतना वा— यदा लघूता, प्रतिहता, अग्रभागे प्रहता, विषण्णा, निराशा, मिथ्यावृत्तिः— यदा स्त्रीबालैः विकीर्णा, अन्तःकलहेन संकीर्णा, विवादैः विभिन्ना, मूलहीना— यदा नाथहीना, असंयुक्ता, भग्नव्यूहा, दुर्नियोज्या, परकार्ये गृहीता—एषा सेनायाः आपद्। मित्रं दैवपीडितं, रिपुबलेन गृहीतम्, कामक्रोधादिदोषैः पीडितम्, शत्रुनिग्रहेन क्लिष्टम्— क्रोधात् वित्तदूषणं, कठोरवचनदण्डौ, कामात् मृगया, द्यूतम्, मद्यं, स्त्रियः—एते दोषाः। एवं शास्त्रविहितानि राज्ञः मन्त्रिणश्च कर्तव्यकर्तव्ये, आपदः च, दोषाः च, उपायश्च सुस्पष्टं निरूपितानि।