राज्ञः धर्मनियमेषु, यदा सः यात्रायां च संग्रामे च क्लेशान् सहते, तदा तस्य दण्डः सम्यक् विचार्यते, विशेषतः कषत्रियाणाम् अयथाभिप्रेतदोषे सम्यग् दण्डनं न्याय्यं स्यात्। सखा तु सदा साधुवंशसमुत्पन्नः, योगविद्यया समृद्धः, धैर्येण बलवान्, महान् उपकारी, मृदुवादी, क्षमासम्पन्नः, स्थिरचित्तः, अचलः च भवेत्। मैत्री त्रिविधैः उपायैः संप्राप्यते—दूरात् समीपगमनात्, हृदयार्थानुगतया वाचा, श्रद्धया च दानात्। मैत्रीफलानि अपि त्रिविधानि भवन्ति—धर्मसम्बन्धि, कामसम्बन्धि, अर्थसम्बन्धि; तेषु स्वाभाविकः बन्धः, दृढः बन्धः, कुलपरम्परागतः च बन्धः इति। सखा चतुर्विधः ज्ञेयः, सः आपदः प्रतिवारयति; तस्मिन् सत्यम्, सुखदुःखसहानुभूतिः, चान्ये गुणाः दृश्यन्ते। अधीनजनस्य आचरणं कथयामि—दासः स्वामिनं, विशेषतः राजानं, सेवेत; कौशलम्, सदाचारः, स्थैर्यम्, क्षमा, क्लेशसहनम् च तस्य अपेक्षितम्। तुष्टिः, सद्वृत्तिः, उत्साहः च अधीनजनस्य भूषणानि; यः सेवकः, सः यथाकालम्, नीतिसंहितया, राजानं सेवेत। दासः परगमनं, क्रूरतां, दर्पं, मात्सर्यम् च वर्जयेत्; सः न कदापि स्वामिना सह विवादं वा कलहं वा कुर्यात्। राजा-रहस्यं, दोषं, मन्त्रं च न प्रकाशयेत्; यो राजा अनुग्रही, तस्मात् जीविकां प्राप्नुयात्; उदासीनं तु त्यजेत्। राजा सर्वभूतानां धारयिता स्यात्, मेघवत्; सः धर्मेण सम्पत्तेः हेतोः वित्तं संचितुं अर्हति। राजा कृष्यादिकर्मसु, वणिक्पथेषु, दुर्गेषु, सेतुबंधने, हस्तिबन्धने च, यत्नशीलान् अधिकृतान् नियुक्तुम् अर्हति। खनिजानां रक्षणम्, करसंग्रहः, उपेक्षितभूमेः व्यवस्थापनम्—एतान्यष्टविधानि कार्याणि धर्मिष्ठेन राज्ञा पालनीयानि। प्रच्छन्नचौरात्, दस्योः, नगरवासिभ्यः, राजप्रियजनात्, स्वलोलुप्त्यात् च—एते पञ्च भयहेतवः प्रजायाः। राजा एभ्यः यथाकालम् करान् गृह्णीयात्; स्वदेहं, अन्तःपुरम्, राज्यं च बाह्यशत्रुभ्यः रक्षेत्। राजा यथार्हम् दण्डं दद्यात्, विषात् च स्वं रक्षेत्; न कदापि स्त्रीषु, पुत्रेषु, शत्रुषु च विश्वासं कुर्यात्। रामः उवाच—मन्त्रशक्तिः बलसमेतया सह प्रशस्यते; कविः, शक्तियुक्तः सन्, देवब्राह्मणम् अपि विजिग्ये। कार्याणि अत्र पण्डितैः सह विचिन्तनीयानि, न तु मूढैः; यः अशक्यं कर्तुम् इच्छति, तस्य निष्फलता एव, यतः कर्मणः विना फलम् न स्यात्। अज्ञातस्य विज्ञानम्, ज्ञातस्य निश्चितिः, संशयस्य समाधानम्, शेषस्य अवगमः—एतानि मन्त्रस्य फलानि। मित्रस्य, साधनस्य, देशकालविभागस्य, आपदुपशमस्य—एते पञ्च मन्त्रस्य अङ्गानि। चित्तशुद्धिः, श्रद्धा, कर्मणि कौशलम्, सहकारिणां यत्नः, कार्यसिद्धिः—एतानि साधनलक्षणानि। गर्वः, प्रमादः, कामः, स्वप्नप्रलापः—एते मन्त्रस्य गुह्यदोषाः; स्त्र्यः च कामपरायणाः तस्य नाशकाः। यो वीरः, स्मृतिमान्, वाग्मी, शास्त्रशस्त्रकुशलः, कार्येषु अप्रमत्तः, सः दूतत्वाय योग्यः। दूतः त्रिविधः स्यात्, शक्त्यनुसारतः, दोषान्वितत्वात् वा। शत्रुपुरं अन्वेषणं विना न प्रविशेत्, न च सूचकेन सह सम्प्रवेशः; कार्यस्य यथाकालमेव आरम्भः, गमनं च अनुमत्यैव। शत्रोः दोषं, कोशं, मित्रं, बलं च अन्वेषयेत्; नेत्राङ्गचेष्टया रागद्वेषं विवेचयेत्। सः उभयपक्षयोः चतुर्विधं वार्ताम् आचरेत्, विश्वसनीयैः तपस्विभिः सह वसेत्, ये सम्यग्लक्षणयुक्ताः। चरो वा प्रकटः, वा गूढः; गूढचरो द्विविधः—वणिक्, कृषकः, श्रमिकः, तपस्वी, याचकः, अन्ये च चराः भवन्ति। शत्रुं आपद्ग्रस्तं दृष्ट्वा, दूतयत्नविफले, तदा चरः तं समीपं गच्छेत्; तस्य दैविकदुर्गतिं ज्ञात्वा यथायोग्यं आचरितव्यम्। यत् विनाशाय कारणं भवति, तद् आपद् इति कथ्यते—अग्निः, आपः, रोगः, दुर्भिक्षम्, व्याधिः च। एवं पञ्च आपदः विज्ञेयाः—दैविकी मानुषी च; दैविकी आपद् मानुषयत्नेन, प्रशमनेन च, शम्यते। मानुषी आपद् नीत्या, कर्मणा च, निवर्त्यते; मन्त्रः, मन्त्रफलप्राप्तिः, कार्यसिद्धिः च आवश्यकम्। आयव्ययौ, न्यायपालनम्, शत्रुमित्रनिग्रहः—एते आपदुपशमनाय, राज्यरक्षणाय, राजरक्षणाय च उपायाः। एवं मन्त्रिणः कार्याणि आपत्सु अपि निर्दिष्टानि; तस्य सुवर्णं, धान्यम्, वस्त्राणि, वाहनानि, सन्ततिः च स्यात्। एवं अन्यानि सम्पदः आपद्भिः नश्यन्ति; क्लिष्टानां प्रजासु, कोशदण्डयोः एव रक्षणं भवति। नागरिकाः, अन्ये च, आपत्तिकाले आश्रयं ददाति; मौनयुद्धम्, प्रजारक्षणम्, मित्रशत्रुविवेकः आवश्यकः। सीमापालः यदि अपराधं करोति, सः तस्य आपद्या नश्यति; सेवकपालनम्, दानम्, जनमित्रविवेकः आवश्यकः। धर्मकामादिविभागः, दुर्गबलम् च—एते कोशहान्या नश्यन्ति, यतः राजा कोशे प्रतिष्ठितः। मित्रशत्रुव्यवहारः, सम्पत्तिरेव, शत्रुनाशः, दूरकार्यसिद्धिः च—एते दण्डापद्या नश्यन्ति। एषः मित्रबलं बध्नाति, शत्रून् विनाशयति; सम्पत्तेः लाभः, अन्येषां च, मित्रापद्या नश्यति। राजा आपद्ग्रस्तः राजकार्यानि विनाशयति; कटुवचनम्, दण्डः, वित्तदूषणम् अपि तस्य परिणामाः भवन्ति। एवं सम्यग् नीतिसंहितया, धर्मयुक्तया, मित्रसेवया, कोशदण्डसम्पत्त्या च, राजा च राज्यं च रक्ष्येते इति।