नरः प्रत्यक्षतः एव उन्नतिं च हीनतां च विवेक्तुं यत्नं कुर्यात्, सर्वत्र च गुणदोषौ कर्मणां च परिणामतः गन्तव्यानि विवेक्तव्यानि। भूमिः सा प्रशस्यते या सस्यसमृद्धा, धर्मिष्ठा, धातुसम्पन्ना, गवां हितकरी, जलसमृद्धा, सत्पुरुषसम्बद्धा च भवति। रम्या भूमिः या गजबलसम्पन्ना, जलमार्गनौकायुक्ता, अन्येषां न स्वाम्या, सा महाश्रियं वहतीति कथ्यते। यत्र कर्मकाराः, शिल्पिनः, वैश्याः च बहवः, यत्र महद्व्यवसायः, कृषिबलम्, स्नेहः, शत्रुषु द्वेषः, क्लेशसहनम्, समृद्धिः च स्यात्। यः देशः बहुभिः जनपदजनैः पूर्णः, धर्मिष्ठः, पशुधनसमृद्धः, बली च, तस्य देशस्य प्रशंसा क्रियते, यः च न मूढः, न च दुष्कृतशीलः तेन नीयते। नगरं तु विस्तीर्णसीमन्तं, गभीरखातपरिखं, उन्नतप्राकारद्वारयुक्तं, पर्वतसरित्पार्श्वे च वनान्तिके स्थापनीयम्। दुर्गं तु जलधान्यधनसम्पन्नं, कालसहनक्षमं, षड्विधं च—जलदुर्गं, गिरिदुर्गं, वनदुर्गं, मरुदुर्गं, पाल्वलदुर्गं, वनोत्तरदुर्गं च। कोषः तु काम्यधनपूर्णः, पितृपैतामहादायः, धर्मेण प्राप्तः, व्ययसहनः, धर्मादिगुणैः च वर्धमानः स्यात्। यो जनः पितृशुश्रूषकः, एकतामागतः, वेतनप्राप्तः, शौर्यप्रसिद्धः, कुलीनः, कुशलः, शुभलक्षणयुक्तः च भवति, सः प्रशस्यते। विविधायुधसम्पन्नः, नानायुद्धविद्यायुक्तः, नानायोधैः परिवृतः, अश्वगजादिभिः पूजितः च। यात्रायां च संग्रामे च क्लेशं सहमानः, समदण्डः वीरदण्डः धर्म्यः इति चिन्त्यते। मित्रं तु उत्तमकुले जातं, योगविद्यायाः सम्पन्नं, धैर्ये स्थिरं, महोपकारिणं, मधुरभाषिणं, क्षमावन्तं, स्थितप्रज्ञं च कर्तव्यम्। मित्रता त्रिविधा संगृह्यते—दूरादागमनेन, हृदयार्थानुगतया वाचा, श्रद्धया च दानेन। तस्याः मित्रतायाः त्रिविधं फलम्—धर्मसम्बन्धि, कामसम्बन्धि, अर्थसम्बन्धि च; तत्र स्वाभाविकं, दृढं, कुलागतं च बन्धनं स्यात्। मित्रं चतुर्विधं ज्ञेयम्, यः आपदः रक्षति; मित्रे सत्यता, सुखदुःखसहभागिता च दृश्यते। अधीनजनस्य आचरणं कथयामि—दासः राजानं सेवेत; कौशलम्, सदाचारः, स्थैर्यम्, क्षमा, क्लेशसहनम् अपेक्षितम्। तृप्तिः, सदाचारः, उत्साहः च अधीनं शोभयन्ति; सेवकः समये नीत्या सह राजानं सेवेत। सेवकः परगमनं, क्रूरता, दर्पः, ईर्ष्या च त्यजेत्; स्वामिना सह विवादं न कुर्यात्। सः राज्ञः रहस्यं, दोषं, मन्त्रं च न प्रकाशयेत्; स्वहितेषु राजा जीविकां याचेत्, उदासीनं राजा त्यजेत्। राजा सर्वभूतानां पोषकः मेघवत् स्यात्; यथोचितं मार्गेण अर्थसंग्रहं सिद्ध्यर्थं कुर्यात्। राजा सर्वकार्येषु उद्योगिनः अधिकारीन् स्थापयेत्—कृषौ, पथिषु, दुर्गेषु, सेतुषु, गजबन्धने च। खनिजेषु, करसंग्रहे, उजार्भूमिनिवासे च, धर्मिष्ठः राजा एतान्यष्टविधानि कर्तव्याणि धारयेत्। वेशधारी चौरात्, दस्योः, नगरवासिभ्यः, राजप्रियजनात्, स्वलाभलोभात्—एते पञ्च जनस्य भीतिस्थानानि। राजा एभ्यः कालानुसारं करान् गृह्णीयात्; स्वशरीरं, अन्तःपुरम्, राष्ट्रं च बाह्यत्रासात् रक्षेत्। राजा दण्ड्येभ्यः दण्डं दद्यात्, विषादपि रक्षेत्; योषितः, पुत्रान्, शत्रून् च कदापि न विश्वसेत्। रामः उवाच—मन्त्रशक्तिः बलवीर्यसम्योगे प्रशस्यते; कविः, शक्तियुक्तः, तेजस्वी, देवानां पुरोहितं अपि विजित्य स्थितवान्। कार्याणि तु बुद्धिमद्भिः सह विचिन्त्यन्ते, न मूढैः; असम्भवमपि ये आरभन्ते, तेषां यत्नरहितानां फलं कथं स्यात्? अज्ञातस्य ज्ञानम्, ज्ञातस्य निश्चितिः, विरोधेषु संशयपरिहारः, शेषस्य बोधः—एते मन्त्रस्य फलानि। मित्रम्, साधनम्, देशकालविभागः, आपत्तिपरिहारः—एते पञ्च मन्त्रस्य अङ्गानि। मनःप्रसादः, श्रद्धा, कर्मणां कौशलम्, सहचराणां यत्नः, कर्मसिद्धिः—एते सिद्धिलक्षणानि। गर्वः, प्रमादः, कामः, स्वप्नप्रलापः—एते मन्त्रस्य नाशकाः; कामपरायणा स्त्रियः अपि। यो धीरः, स्मृतिमान्, वाग्मी, शस्त्रशास्त्रविशारदः, कर्तव्ये अच्युतः, सः राजदूतः पात्रः। दूतः त्रिविधः शक्त्यानुसारं, दोषयुक्तः वा निर्दोषः। शत्रुपुरीं अन्वेषणं विना न प्रविशेत्, नापि सूचके समीपं गच्छेत्; कार्यस्य यथाकालं पश्येत्, अनुमत्यैव निर्गच्छेत्। शत्रोः दोषम्, कोषम्, बन्धून्, बलं च विचिन्तयेत्; नेत्राङ्गवेषादिभिः रागद्वेषं विवेक्तुं यत्नं कुर्यात्। सः उभयपक्षयोः चतुर्विधं वृत्तान्तं रचयेत्, विश्वस्तैः तपस्विभिः सह वसेत्, ये यथालक्षणं दर्शयन्ति। चोदितः वा अचोदितः च, गूढः चोदितः च द्विविधः; वणिक्, कृषकः, श्रमिकः, तपस्वी, भिक्षुः, अन्ये च गुप्तचराः भवन्ति। शत्रुम् आपद्गतम्, दूतयत्नविफलम्, दृष्ट्वा स्वाभाविकां आपदं ज्ञात्वा तदनुसारं आचरितव्यम्। यत् नाशाय भवति, सा आपद् कथ्यते—अग्निः, जलम्, व्याधिः, दारिद्र्यम्, महामारी च। एवं पञ्चविधाः आपदः उक्ताः—दैवी मानुषी च; दैवी आपद् मानुषोपायैः, शमेन च शम्यते। इत्येवं धर्मशास्त्रे प्रशस्यं राष्ट्रनियमं, मित्रलक्षणं, सेवकधर्मं, राजधर्मं, मन्त्रशक्तिं, दूतधर्मं, गुप्तचरव्यवहारं, आपदः च संक्षिप्योक्तम्।