अग्निपुराणम्

राज्ञः मन्त्रिणः दण्डं यथायोग्यं प्रयुञ्जन्ति। तस्य जनाः सुशरीराः, कुलसम्पन्नाः, सदाचारिणः, कौशलयुक्ताः च भवन्ति। त एव वाचालाः, धैर्ययुक्ताः, सूक्ष्मदर्शिनः, उत्साहसम्पन्नाः, प्रत्यवस्थितबुद्धयः, दुराग्रहहीनाः, चञ्चलतावर्जिताः, मैत्र्ययुक्ताः, क्लेशसहनाः, शुद्धाः च। तेषु सत्यं, बलं, स्थैर्यं, धैर्यं, शक्तिः, आरोग्यं च विद्यमानं; कलासु निपुणाः, कौशलयुक्ताः, बुद्धिमन्तः, एकाग्रचित्ताः च भवन्ति। मन्त्रिणः भक्तिनिष्ठाः स्युः, न च द्वेषप्रवर्तकाः; तस्य कार्येषु सावधानाः, मनोविज्ञाय, ज्ञाननिश्चययुक्ताः च। मन्त्रिणः, मन्त्रविद्भिः सह, अथर्ववेदविधिना शान्त्यर्थं, श्रीसम्पत्त्यर्थं च यज्ञादिकं कुर्यात्। स्वजनानां दृष्ट्या, कौशलं, सूक्ष्मदर्शनं, कुलं, स्थानं च परीक्षेत्। कर्तव्येषु कौशलं, ज्ञानं, स्मरणशक्ति, गुणत्रयं, धैर्यं, स्नेहं च परीक्षेत्। संवादेषु वाक्प्रतिभा, सत्यवचनं, उत्साहः, प्रभावः, क्लेशसहनं च विवेक्तव्यम्। आश्रय, अनुराग, आपत्तिकाले स्थैर्यं, भक्तिः, मैत्री, शुद्धता च आचरणेन ज्ञेयम्। सहवासिनां दृष्ट्या बलं, स्वभावः, आरोग्यं, सदाचारः, दुराग्रहवर्जनं, संयमः, द्वेषाभावः च ज्ञेयम्। प्रत्यक्षेण, उच्चत्वं, नीचत्वं च विवेक्तव्यम्; सर्वत्र, गुह्यगुणाः, कर्माणि च फलेन अनुमाननीयानि। भूमिः सा स्तुत्या, या फलसम्पन्ना, धर्मयुक्ता, खनिजसम्पन्ना, गोहिताय, जलसमृद्धा, साधुव्यक्तिसंयुक्ता च। रम्या भूमिः, गजबलयुक्ता, जलसम्पन्ना, मार्गनौकायुक्ता, अनन्यस्वामिनी, महाश्रियाय योग्येति कथ्यते। यत्र श्रमिकाः, शिल्पिनः, वणिजः च बहवः; यत्र महायत्नः, कृषिबलम्, स्नेहः, शत्रुद्वेषः, क्लेशसहनं, समृद्धिः च। विविधदेशीयैः जनैः पूर्णा, धर्मिष्ठा, पशुसम्पन्ना, बलवती च भूमिः, सा स्तुत्या, येन राजा न मूढः, न दुष्टासक्तः। नगरी विस्तीर्णसीमा, महान् खटकः, उच्चप्राकारद्वारयुक्ता, पर्वतरत्ननदीवनसमीपस्था स्थापनीया। दुर्गे जलं, धान्यं, धनं च स्यात्, कालसहनं, षड्विधं—जलदुर्गं, पर्वतदुर्गं, वनदुर्गं, मरुदुर्गं, शरदुर्गं, वनदुर्गं च। कोषः, यः इच्छितधनैः पूर्णः, पितृभिरुपार्जितः, धर्मेण लब्धः, व्ययसहनः, धर्मादिभिः गुणैः वर्धते। ये पितृभक्ताः, एकत्रिता, वेतनप्राप्ताः, वीर्यकीर्तिमन्तः, कुलीनजाता, कौशलयुक्ताः, शुभलक्षणसम्पन्नाः। विविधास्त्रैः सम्पन्नाः, नानायुद्धनिपुणाः, विविधयोधैः परिवृताः, अश्वगजसम्मानिताः च। यात्रायां, युद्धे च क्लेशसहनं दृष्ट्वा, योधानां दण्डः निष्पक्षः युक्तः इति। मित्रं, उत्तमकुलसम्पन्नं, योगविद्यायुक्तं, धैर्ययुक्तं, महाश्रयम्, प्रियवाक्यं, धैर्ययुक्तं, स्थिरं च कुर्यात्। मित्रता त्रिधा उपार्ज्यते—दूरात् समीपगमनं, हृदयार्थानुगतवचनं, श्रद्धया दानं च। मित्रस्य त्रिविधं फलम्—धर्मसम्बन्धि, कामसम्बन्धि, अर्थसम्बन्धि; तत्र स्वाभाविकं, दृढं, कुलसम्बन्धि च। मित्रः चतुर्विधः, आपत्तिषु रक्षति; मित्रे सत्यता, सुखदुःखसहभागिता च गुणाः सन्ति। अधीनानां आचरणं वर्णयामि—दासः राजानं सेवेत; कौशलं, सदाचारः, स्थैर्यं, धैर्यं, क्लेशसहनं च आवश्यकम्। सन्तोषः, सदाचारः, उत्साहः अधीनं शोभयन्ति; दासः समये राजानं सेवेत, नीतिसूत्रानुगतः। दासः परगमनं, क्रूरता, दर्पं, ईर्ष्यां च त्यजेत्; अधिपतिना विवादं न कुर्यात्। दासः राज्ञः रहस्यं, दोषं, मन्त्रं च न प्रकाशयेत्; तं राजा यः अनुग्रही, तस्माद् जीविकां याचेत्, उदासीनं त्यजेत्। राजा सर्वभूतानां पालकः, मेघवत्; यथायोग्यं मार्गेण धनं संग्रहेत्, सिद्ध्यर्थं। राजा कृषिव्यवसाये, मार्गे, दुर्गे, सेतुबंधे, गजबंधनादिके, सर्वेषु कार्येषु यत्नशीलान् अधिकारीन् नियुक्त्वा। खान्याः, करसंग्रहः, परित्यक्तभूमेः व्यवस्थां च कुर्यात्; धर्मिष्ठः राजा अष्टकार्याणि धारयेत्। चोरवेषधारी, दस्यु, नगरजनः, राजानुयायिनः, राज्ञः लोभः—इति पञ्च भयस्य कारणानि। राजा तेषु यथाकालं करं संग्रहेत्; स्वदेहं, अन्तरंगं, राज्यं च बाह्यभयात् रक्षेत्। राजा यथादण्डं दण्डं योजयेत्, विषात् रक्षेत्; स्त्रीपुत्रशत्रुषु कदापि विश्वासं न कुर्यात्। रामः उवाच—मन्त्रशक्तिः बलवृत्तिसंयुक्ता प्रशस्यते; कविः बलवीर्यसम्पन्नः, देवब्राह्मणं जयति स्म। अत्र कार्याणि बुद्धिमद्भिः विचार्यन्ते, न मूढैः; असम्भवकार्ये, प्रयत्नहीने फलं कथं स्यात्। अज्ञातज्ञानं, ज्ञातस्य निश्चयः, विरोधेषु संशयसमाधानं, शेषज्ञानं—एतानि मन्त्रस्य फलानि। मित्राणि, साधनानि, स्थलकालविभागः, आपत्तिनिवारणम्—इति पञ्च मन्त्रस्य अङ्गानि। मनःप्रसादः, श्रद्धा, कर्मकौशलम्, सहचराणां प्रयत्नः, कार्यसिद्धिः—एते सिद्धिलक्षणानि।