अग्निपुराणम्

यदा दुःखिनः क्लेशं प्राप्नुवन्ति, तदा ते क्रुद्धाः राजानं प्रति कोपं वहन्ति, यथा स्वजनमध्ये योग्येभ्यः पूजां कुर्वन्ति। अतः पापेषु अपि शुभबुद्ध्या अधिकं धर्म्यं आचरितव्यम्; साधुषु च शत्रुषु च सदा सौम्यभावः प्रदर्शनीयः। मधुरवाचः देववत्, कटुवाचः पशुवत्; शुद्धचित्तः श्रद्धावान् सदा देवान् पूजयेत्। देवान्, आचार्यं, मित्रं च आत्मवत् सम्मानयेत्; आचार्यः श्रद्धया, कपटहीनया च वृत्त्या समीपनीयः। सेवकान् शुभकर्मसु सौजन्येन, मित्राणि स्नेहेन, बान्धवान् आदरेण च सम्पूजयेत्। स्त्रीषु सेवकेषु च प्रेम दानं च आचर्येत; अन्येषु विनयः, परकृत्याः निन्दा न कर्तव्या, स्वधर्मः सदा पालनीयः। दुःखिनां प्रति दया, सर्वेषां प्रति मधुरवाक्यता, मित्रे प्रति अपरिवर्तिता निष्ठा, आत्मनः प्राणैः अपि रक्ष्या। अतिथि आगते आलिङ्गनं, शक्त्यनुसारं दानं, क्षमा च कार्यम्; स्वसंपदः गर्वः न कर्तव्यः, परसंपदः असूया न कर्तव्या। वैररहितेन अपि, वाक्, मौनव्रतपालनं, स्वजनसम्बन्धः, चातुर्यं च स्वजनमध्ये यथाविधि आचरितव्यम्। तत्र रामः उवाच—स्वामी, मन्त्रिणः, देशः, दुर्गं, कोषः, सेना, मित्रं इति सप्त राज्याङ्गानि परस्परं आश्रितानि कथ्यन्ते। तेषु राज्याङ्गेषु देशः श्रेष्ठः, सः सदा वित्तेन रक्षितव्यः। कुलं, स्वभावः, आयुः, बलं, दानशीलता, शीघ्रकर्मत्वं च तत्र आवश्यकम्। सत्यता, विश्वसनीयता, वृद्धसेवा, कृतज्ञता, दैवसम्पद्, बुद्धिः, हीनसंगत्यागः च राज्यस्य शोभां वर्धयन्ति। दूरदर्शिता, उत्साहः, शौचम्, कार्यप्रमुख्यज्ञानं च अपि आवश्यकम्। विनयः, धर्मः, सद्गुणयुक्तस्य राज्ञः लक्षणानि—कुलीनता, सौम्यता, जनसम्पर्कशक्ति, शुद्धता च। राजा स्वहितकाम्यया ये सेवकान् स्थापयेत्, ते वाग्मी, धैर्यवन्तः, स्मृतिमन्तः, निरहंकारिणः, सबलाः, आत्मसंयमिनः च स्युः। दण्डविदः, कलासम्पन्नः, आपत्तिषु स्थितिप्रदः, सर्वदुष्टनिग्रहे समर्थः च भवेत्। पराचरणदर्शी, संधिविग्रहविद्, गुह्यविचारकुशलः, देशकालविभागज्ञः च। वित्तसंग्राहकः, योग्येभ्यः दातारः, क्रोधलोभभयद्रोहमायाचपलरहितः च। परपीडारहितः, शून्यरहितः, असूयारहितः, अमर्षरहितः, अनृतनिषेधकः, पापकर्मत्यागी, वृद्धोपदेशयुक्तः, समर्थः, सुसौम्यः च। धर्मासक्तचित्तः, स्वगुणसम्पन्नः, सौम्यः, शुचिः, वीर्यवान्, विद्वान्, स्नेही च। राज्ञः मन्त्रिणः दण्डप्रवर्तकाः स्युः; जनाः सुशरीराः, कुलयुक्ताः, स्वभावयुक्ताः, कौशलयुक्ताः च। वाग्मिनः, धैर्यवन्तः, तीक्ष्णदृष्टयः, उत्साही, प्राज्ञः, दुराग्रहचपलरहितः, मैत्रीपूर्णः, कष्टसहः, शुचयः च। सत्ययुक्तः, सबलः, स्थिरः, क्षमावान्, सामर्थ्ययुक्तः, आरोग्यवान्, कलासम्पन्नः, कुशलः, प्राज्ञः, एकाग्रचित्तः च। मन्त्रिणः भक्तिपरायणः, वैरारम्भरहितः, कार्येषु स्मृतिमान्, अन्तःकरणदर्शी, निश्चितबुद्धिः च स्यात्। सः मन्त्रिसहितः, वेदविद्भिः, विशेषतः अथर्ववेदविधानुसारं शान्त्यै समृद्ध्यै च कर्माणि कुर्यात्। स्वजनमध्ये तीक्ष्णदृष्टि, कौशलं, कुलं, स्थानं च परीक्षेत्। कर्तव्यकौशलं, ज्ञानम्, स्मरणशक्ति, गुणत्रयम्, धैर्यं, स्नेहं च परीक्ष्येत। संवादे वाक्पटुता, सत्यवचनता, उत्साहः, प्रभावः, कष्टसहनं च निरीक्ष्येत। स्थैर्यं, आसक्ति, विपत्तौ स्थैर्यं, भक्ति, मैत्री, शौचं च आचरणेन ज्ञेयम्। सहवासात् बलं, स्वभावः, आरोग्यम्, सदाचारः, दुराग्रहत्यागः, संयमः, वैररहितता च विज्ञेयाः। प्रत्यक्षतः कुलीनता, हीनता च निरीक्ष्येत; सर्वत्र गूढगुणाः, कर्मफलात् अवगन्तव्याः। यो देशः सस्यसमृद्धः, धर्मिष्ठः, रत्नसम्पन्नः, गोहितः, जलसमृद्धः, सत्पुरुषैः संयुक्तः, सः प्रशस्यते। रमणीयः, गजबलसम्पन्नः, जलमार्गयुक्तः, स्वामिस्वत्वयुक्तः देशः महोपभोगाय योग्यः। यत्र कर्मकाराः, शिल्पिनः, वैश्याः च बहवः, महोद्यमः, कृषिबलम्, स्नेहः, शत्रुषु वैरम्, कष्टसहनम्, समृद्धिः च, सः देशः श्रेष्ठः। विविधजनसमाविष्टः, धर्मिष्ठः, गोसम्पन्नः, सबलः च देशः, यो न मूढः, न च व्यसनसम्पन्नः नायकः येन नीयते, सः प्रशस्यते। नगरं विस्तीर्णसीमन्तं, गभीरखातयुक्तं, उच्चप्राकारतोरणयुक्तं, पर्वतनदीवनसमीपस्थं स्थापनीयम्। दुर्गं जलधान्यधनयुक्तं, कालसहनम्, षड्विधं च—जलदुर्गं, गिरिदुर्गं, वनदुर्गं, बालुकादुर्गं, मार्दवदुर्गं, वनदुर्गं च। कोषः इच्छितधनसम्पन्नः, पितृपरम्परागतः, धर्मतः उपार्जितः, व्ययसहनः, धर्मेण च वृद्धिमान्। ये पूर्वजानुग्रहशीलाः, एकत्र स्थिता, वेतनदातृका, कीर्तिशालिनः, कुलोत्पन्नाः, कौशलयुक्ताः, शुभलक्षणयुक्ताः च, ते सेना इति कथ्यन्ते। विविधायुधसम्पन्नाः, नानायुद्धकुशलाः, नानायोधिभिः परिवृताः, अश्वगजैः पूजिताः च स्युः। एवं राज्यस्य सर्वाङ्गसम्पन्नता, धर्मयुक्ता, सौम्यता, सौहर्द्रता, परस्परमङ्गलप्रदायिनी च भवति।