अग्निपुराणम्

शासनस्य मूलं शिष्टिः, शिष्टिश्च शास्त्रनिश्चयात् उत्पद्यते। शिष्टिः एव इन्द्रियनिग्रहः उच्यते; एताभ्यां युक्तः नरः पृथिवीं सम्यक् पालयेत्। जातिसौजन्यं, शौचं, सख्यम्, दानशीलता, सत्यवादिता, कृतज्ञता, कुलम्, स्वभावः, आत्मनिग्रहश्च—एते गुणाः समृद्धेः कारणानि भवन्ति। इन्द्रियविषयाणां विपुलारण्ये मनः प्रमत्तम् अनियन्त्रितम् च भवति; ज्ञानाङ्कुशेन तु इन्द्रियद्विपं निगृह्णीयात्। कामः, क्रोधः, लोभः, हर्षः, मानः, मदश्च—एतान् षड् दोषान् त्यक्त्वा राजा सुखमवाप्नुयात्। राज्ञा तु शिष्ट्या सह विचारेण त्रैविद्यं, वाणिज्यं, दण्डनीतिं च तेषां तेषां ज्ञानोपायैः सम्यग् अन्वेक्षणीयम्। विचारात् अर्थबोधः जायते; धर्माधर्मौ त्रिषु वेदेषु दृश्येते; लाभहान्योः निर्णयः वाणिज्ये; नीति-अनीती च दण्डनीतौ। अहिंसा, मृदुवचनता, सत्यता, शौचम्, दया, क्षमा च—एते गृहस्थत्यागिनोः समानधर्माः उच्यन्ते। सः स्वजनान् पालयेत्, सदाचारं स्थापयेत्, मधुरं वदेत्, दयां दर्शयेत्, दानं दद्यात्, दीनान् रक्षेत् च। एवं सदाचारः सतां व्रतम्, सत्पुरुषाणां हितकरः; दुःखार्तानां व्याधितानां च, यः कश्चिद्, सः तेषां आश्रयः भवति। कः राजा स्वशरीरस्य कृते अधर्मं कुर्यात्? स्वसुखस्य अन्वेषणेन, सः दीनान् न पीडयेत्। यदा दीनाः पीड्यन्ते, तदा ते राजानं प्रति कोपं वहन्ति, यथा स्वजनमध्यक्षं पूजयन्ति। तस्मात्, दुष्टेषु अपि शुभाभिप्रायः सत्कर्म आचरितव्यम्; सत्सु च सदा सौहार्दं दर्शयेत्, शत्रुषु अपि दयां कुर्वीत। मधुरवक्ता देवतुल्यः, कटुवक्ता पशुसमः; शुद्धचित्तः श्रद्धालुः सदा देवताः पूजयेत्। देवतागुरुमित्राणि स्वात्मवत् पूजयेत्; गुरुः सदा श्रद्धया, अनृताचाररहितः, उपासनीयः। सेवकान् सत्कृत्य तेषां शुभकृत्येषु प्रसादः प्रदेयः, मित्रेषु स्नेहः, बन्धुषु मानः च आचर्यः। स्त्रीषु सेवकेषु च स्नेहः दानं च, अन्येषु विनयः; परकृत्यः न निन्द्याः, स्वधर्मः सदा पालनीयः। दीनान् प्रति दया, सर्वेषां प्रति मधुरवाक्यं, मित्रे स्नेहः प्राणैरपि न विसर्जनीयः। अतिथिं समागतम् आलिङ्ग्य, शक्त्या दानं दद्यात्, क्षमया वर्तेत; स्वसमृद्धौ न गर्वः, परलाभे नासूया। प्रत्यक्षविरोधाभावे अपि, वाक्ये, मौने, बन्धुसंगमे, स्वजनसामर्थ्ये च कौशलम् आचर्यं। एवं रामः उवाच—स्वामी, मन्त्रिणः, देशः, दुर्गं, कोशः, बलं, मित्रं च—एते सप्ताङ्गानि परस्परं सहायकानि, राज्यस्याङ्गानि इति कथ्यन्ते। तेषु देशः श्रेष्ठः, सः सदा वित्तेन रक्षितव्यः। कुलम्, स्वभावः, आयुः, बलम्, दानशीलता, शीघ्रकर्म च; सत्यता, विश्वसनीयता, वृद्धसेवा, कृतज्ञता, दैवी सम्पदः, बुद्धिः, हीनसंगपरित्यागश्च; दूरदर्शिता, उत्साहः, शौचम्, कार्यविषयज्ञानम्; विनयः, धर्मः, राजगुणाः—ख्यातवंशता, मृदुता, समवायशक्ति, शौचम् च। स्वहितमिच्छन् राजा, वाग्मी, धीरः, स्मृतिमान्, अमानी, बलवान्, आत्मसंयमयुक्तः सेवकान् नियोजयेत्। दण्डविधानकुशलः, कलाविज्ञः, सम्पादननिपुणः, शत्रुप्रतिरोधक्षमः, सर्वदुष्टनिग्रहकृत् च नेता भवेत्। पराचरणदर्शी, संधिविग्रहतत्त्वज्ञः, गूढमन्त्रविद्, देशकालविभागज्ञश्च। यथोचितवित्तसंग्राही, योग्येभ्यः दातृत्वज्ञः, क्रोधलोभभीतिद्रोहकपटचपलरहितः। परपीडारहितः, रिक्तरहितः, असूयारहितः, ईर्ष्यारहितः, अनृतवर्जितः, अतिक्रमरहितः, वृद्धोपदेशयुक्तः, समर्थः, प्रियदर्शनः च। गुणासक्तः, स्वयंप्राप्तगुणयुक्तः, मृदुः, शुचिः, वीर्यवान्, विद्वान्, स्नेही च। दण्डविधानकर्तारः राजमन्त्रिणः स्युः; जनाः सुशरीराः, कुलसम्पन्नाः, स्वभावयुक्ताः, कौशलसम्पन्नाश्च। वाग्मिनः, धैर्यवन्तः, द्रष्टारः, उत्साही, बोधवन्तः, दम्भचपलरहिताः, मैत्रः, क्लेशसहिष्णुः, शुचयः च। सत्यवान्, बलवान्, स्थिरः, धैर्यवान्, शक्तिमान्, आरोग्यवान्, कलाविज्ञः, कौशलसम्पन्नः, बुद्धिमान्, एकाग्रचित्तश्च। मन्त्री भक्तिमान्, विरोधप्रवर्तकः न स्यात्; तदर्थे च चेतसि सदा जागरूकः, मनोविज्ञः, ज्ञाननिश्चयवान् च। मन्त्रिणा, ये यथावत् मन्त्रविदः कुशलाश्च, अथर्ववेदविहितैः शान्तिपुष्टिकर्मभिः सह यज्ञाः कर्तव्याः। स्वजनमध्ये दृष्टिप्रखरता, कौशलम्, कुलं, स्थानं च परीक्षेत्। कर्तव्येषु कौशलं, ज्ञानम्, स्मरणशक्ति, गुणत्रयम्, धैर्यं, स्नेहं च परीक्षेत्। संवादे वाक्पटुता, सत्यवादिता, उत्साहः, प्रभावः, क्लेशसहनशक्तिश्च निरीक्ष्याः। आसक्तिं, अनुरागं, आपत्तिषु स्थैर्यं, भक्ति, मैत्री, शौचं च आचरणेन ज्ञेयम्। सहवासिनः जनात् बलम्, स्वभावः, आरोग्यम्, सदाचारः, दम्भरहितता, संयमः, अमैत्री च परीक्ष्याः। एवं धर्मयुक्तेन, गुणसम्पन्नेन, शिष्ट्या संयुतः राजा, पृथिवीं पालयन्, स्वं च लोकं सुखयति, धर्ममार्गे च स्थित्वा सर्वान् रक्षति।