अग्निपुराणम्

एष आत्मा परं ब्रह्म, इत्येवं विज्ञेयम्—अहं ब्रह्मास्मीत्येव बोधनीयम्। योगिना: सिद्ध्यसिद्ध्यो: समो भावः धार्यः, राजधर्मश्च पालनियः। एवं भगवता कृष्णेन उक्ते, अर्जुनः स्वसारथ्याद् रथात् सङ्ख्ये शङ्खं दध्मौ; तदा भीष्मः दुर्योधनबलस्यारम्भे सेनापतित्वं प्राप। पाण्डवेषु शिखण्डी अपि युध्यते स्म; उभयो: पक्षयोः संग्रामः प्रवृत्तः। धृतराष्ट्रपुत्राः पाण्डवाश्च भीष्मेन सह परस्परं समरे प्रहारं कुर्वन्ति स्म। शिखण्डिप्रधानाः पाण्डवाः धृतराष्ट्रपुत्रान् न्यहन्युः; कुरुपाण्डवयोः सैन्ययोः संग्रामः सुरासुरयुद्धवत् अभवत्। स्वर्गस्थैः देवैः स दृश्यः सञ्जातः, तेषां हर्षवृद्धये। भीष्मः स्वशस्त्रैः पाण्डवसैन्यं दशदिनानि भूमौ पतितवान्। दशमे दिने अर्जुनः वीरभीष्ममुपरि बाणवर्षं चकार; द्रुपदसम्भवः शिखण्डी मेघ इव शस्त्रवृष्टिं कृतवान्। स्वेच्छया मृत्युकालवरणसमर्थः भीष्मः युद्धमार्गं प्रदर्शयामास, यत्र गजाः, अश्वाः, रथाः, पदातयश्च परस्परशस्त्रैः पतिताः। वसुभिः स्तुतः भीष्मः वसुलोकाय शरशय्यायां शयानः, उत्तरायणमवेक्ष्य, विष्णुम् ध्यानार्चनं चकार। दुर्योधनः शोकविह्वलः जातः, तदा द्रोणः सेनापतित्वं प्राप; पाण्डवसैन्ये हृष्यमाणे धृष्टद्युम्नः तस्य अध्यक्षः अभवत्। तयोः मध्ये भीष्मयुद्धं समुत्पन्नम्, यमस्य क्षेत्रस्य वृद्धये। विराटः, द्रुपदः, अन्ये च द्रोणसिन्धौ निमग्नाः। दुर्योधनस्य महाचमूः गजाश्वरथपत्तिसंयुक्ता धृष्टद्युम्नेन नियोजिता; द्रोणः कालरूप इव प्रकटितः। अश्वत्थामान् हतः इति श्रुते, द्रोणः शस्त्राणि न्यस्य, धृष्टद्युम्नबाणैः हतः, भूमौ पतितः। पञ्चमे दिने दुर्योधनशोककाले, अजेयः कर्णः सर्वक्षत्रियान् विमर्द्य सेनापतित्वं प्राप। अर्जुनः पाण्डवाश्च तेन सह युद्धं कुर्वन्ति, तदस्त्रयुद्धं सुरासुरयुद्धवत् तीव्रतरम्। कर्णार्जुनयोः संग्रामे कर्णः अर्जुनं बाणैः विव्याध; द्वितीये दिने अर्जुनेन कर्णः निपातितः। शल्यः अर्धदिवसं युद्ध्वा, युधिष्ठिरेण हतः; तस्य सैन्ये नष्टे, भीमसेनं प्रतियुध्य, सः दुर्योधनसहितः निहतः। अनेकान् नरान् अन्यांश्च हत्वा, भीमसेनः वचनं प्रोवाच; गदया प्रहारं कृत्वा, भीमः तमवधीत्। अष्टादशमे दिने गदया शेषान् भ्रातॄन् व्याघातयत्; रात्रौ पाण्डवसैन्यं सुप्तम् अवधीत्। अश्वत्थामा, महाबलः, द्रौपदीपुत्रान्, पाञ्चालान्, धृष्टद्युम्नं च सेना-समख्यया हत्वा। तदा अर्जुनः कण्ठग्रहणास्त्रेण तेजस्विनं मणिं अश्वत्थाम्नः हरति स्म, द्रौपदी पुत्रशोकविह्वला रुदती तस्थौ। हरिः उत्तरायां गर्भस्थं राजपुत्रं अश्वत्थाम्नः अस्त्रेण दग्धं पुनर्जीवयामास; तेन परीक्षित् राजा अभवत्। कृतवर्मा, कृपः, द्रोणपुत्रश्च—एते त्रयः युद्धात् मुक्ताः; पाण्डवाः, सात्यकिः, कृष्णः—सप्तैव तत्र शेषिताः, अन्ये न। युधिष्ठिरः भीमादिभिः सह शोकाकुलान् स्त्रीः सान्त्वयामास, हतानां वीराणां संस्कारं कृत्वा, उदकं द्रव्यं च दत्तवान्। भीष्मस्य धर्मोपदेशं शान्तनवपुत्रस्य श्रुत्वा, राजा राजधर्मं मोक्षं दानं च अधीतवान्। शत्रुनिग्रही अश्वमेधयज्ञं कृत्वा, विप्रेषु दानानि दत्तवान्; अर्जुनात् यादववधं गदया श्रुत्वा। अग्निः उवाच—युधिष्ठिरस्य राज्ये प्रतिष्ठिते, धृतराष्ट्रः वनं गतवान्, गान्धारी पृथा च स्वस्वाश्रमात् वनं प्रस्थिताः। विदुरः वनाग्निना दग्धः स्वर्गं गतः; तथा विष्णुना भूमिभारः, दानवसहितः, अपाकृतः। धर्मसंस्थापनायाधर्मनाशनाय, पाण्डवान् निमित्तीकृत्य, ब्राह्मणशापोपलक्ष्य गदया कुलं नाशितम्। सः वज्रं यादवभारवाहकं राज्येषु स्थापयामास; देवाज्ञया हरिः स्वदेहं प्रभासे त्यक्तवान्। इन्द्रब्रह्मलोकयोः सः दिविस्थैः पूज्यते; अनन्तरूपः बलभद्रः पातालं स्वर्गं च गतः। हरिः अक्षरदेवः योगिभिः दृश्यते; तस्य विना द्वारकानगरे समुद्रः प्रविष्टः। यादवेषु संस्कारं कृत्वा, पार्थः उदकं द्रव्यं च दत्तवान्; दुष्टायाः स्त्रियाः शापेन विष्णुपत्न्यः शिष्टाः। तस्याः शापात् पुनः ते गवयैः मुसलिनः हृताः; अर्जुनः रक्षितुं न शक्नुवन् शोकाकुलः अभवत्। व्यासेन सान्त्वितः, सः चिन्तयामास—मम बलं कृष्णसंनिधानेन आसीत्। हस्तिनापुरं गत्वा, पार्थः सर्वं निवेदयामास। सः भ्रात्रे युधिष्ठिरे धनुः, शस्त्राणि, रथं, अश्वांश्च दत्तवान्। कृष्णवियोगे सर्वं नष्टम्, तानि दानानि योग्येभ्यः विप्रेभ्यः दत्तानि; इति श्रुत्वा धर्मराजः परीक्षितं सिंहासने स्थापयामास। सः धीरः द्रौपद्या भ्रातृभिः सह प्रस्थितः; संसारस्य अनित्यता ज्ञात्वा, हरिणः नष्टानि शतानि नामानि जपन्। महापथे द्रौपदी, सहदेवः, नकुलः, फाल्गुनः, भीमश्च पतिताः; राजा शोकमग्नः अभवत्। इन्द्ररथेन नीतः सः भ्रातृभिः सह स्वर्गं प्राप्तः; तत्र दुर्योधनादीन्, वासुदेवं च दृष्ट्वा हृष्टः अभवत्। अग्निरुवाच—ज्ञानावतरणं प्रवक्ष्यामि, यः पठति शृणोति च, स फलं प्राप्नोति; पूर्वं सुरासुरयुद्धे, सुराः दैत्यैः पराजिताः।