अग्निपुराणम्

श्रीः विष्णोः कटिस्थिता भगवति! त्वं पुत्रान् मित्राणि पशून् भूषणानि च न परित्यज; त्वं हि मम नाथस्य श्रीविष्णोः वक्षःस्थला। ये त्वया परित्यक्ताः, हे विशुद्धे! ते तु सद्यः धर्मसत्यशौचाचारादिगुणैः परित्यज्यन्ते। येषु च पुरुषेषु त्वं दृष्टिं क्षिपसि, भगवति! ते तु गुणरहिताः अपि सदाचारादिगुणैः, कुलसमृद्ध्या च, त्वरितं संपन्नाः भवन्ति। यं त्वं भगवति! एकवारं अपि पश्यसि, सः स्तुत्यः पुण्यशीलः सौभाग्यशाली कुलीनः प्राज्ञः शूरः पराक्रान्तश्च भवति। यस्मात् त्वं, जगदधारिणि! विष्णुप्रिये! विमुखी भवसि, तस्मात् सर्वे सदाचारादिगुणाः शीघ्रं गच्छन्ति। ब्रह्मणः जिह्वापि तव गुणान् वर्णयितुं न समर्था; अतः कमललोचने! त्वं प्रसन्ना भव, मा कदापि अस्मान् परित्यज। एवं स्तूयमाना श्रीः इन्द्राय कामानिष्टं वरं ददौ—राज्यस्य स्थैर्यम्, संग्रामे विजयम्, अन्यांश्चाभिलषितान्। अतः, यः कश्चन श्रीसुक्तं पठति शृणोति वा, सः भोगमोक्षफलम् आप्नोति। अतः एतत् स्तोत्रं पठेत् वा शृणुयात् वा। ततः अग्निः उवाच—पुष्करेण उक्ता या नीति: तथा या रामेण लक्ष्मणाय विजयार्थम् उक्ता, तां धर्मादिवर्धिनीं नीतििं अहम् इदानीं वक्ष्यामि। शृणु। रामः उवाच—धर्मेण अर्थं सम्पादयेत्, तं च संवर्धयेत् रक्षेत् च, योग्येभ्यः दद्यात्; एते चत्वारः राज्ञः धर्माः। शासने मूलं दमः; दमः शास्त्रनिश्चयात् जायते। दम एव इन्द्रियनिग्रहः; एतेषां युक्तः पृथिवीं पालयेत्। जातिशौचसख्यादानसत्यकृतज्ञाताकुलशीलदमाः—एते ह्यैश्वर्यकारणानि। विषयविचित्रे वने मनः प्रमत्तं भवति, तद्विनाशनं च; तस्मात् ज्ञानाङ्कुशेन इन्द्रियगजं निगृह्णीयात्। कामः, क्रोधः, लोभः, हर्षः, मदः, दर्पः—एतान् षट् त्यजेत्; एतान् त्यक्त्वा राजा सुखी भवति। राजा अनुशासनपूर्वकं, विचार्य, त्रयीं, वाणिज्यं, दण्डनीतिं च तेषां तत्त्वानुसारं पश्येत्। विचारात् अर्थबोधः, धर्माधर्मौ त्रयीषु, लाभहान्यौ वाणिज्ये, नीति-अनीती दण्डनीतौ। अहिंसा, सौम्यवाक्यं, सत्यम्, शौचं, दया, क्षमा—एते गृहस्थस्य संन्यासिनश्च समानधर्माः। सः प्रजाः पालयेत्, सदाचारं स्थापयेत्, सौम्यवाक्यं वदेत्, दयां कुर्यात्, दानं दद्यात्, पीडितान् रक्षेत्। एषः सतां व्रतम्, साधूनां हितकरः; दुःखार्तानां रोगिणां च, अद्य वा श्वो वा, एषः आधारः। कः राजा स्वशरीरस्य कृते अधर्मं कुर्यात्? स्वसुखार्थं दुःखितान् न पीडयेत्। दुःखितेषु पीडितेषु, ते राजानं प्रति कोपं वहन्ति, यथा स्वजनानाम् अर्हेषु पूजां कुर्वन्ति। अतः, पापकृत्सु अपि शुभेन, साधुषु सदा सौम्येन, शत्रुषु अपि दयया आचरितव्यं। सौम्यवक्ता देववत्; कटुवक्ता पशुवत्। शुद्धभक्तिमान् देवताः सदा पूजयेत्। देवतागुरुसखीन् आत्मवत् पूजयेत्; गुरुम् अभिवाद्य, अनृतं विना उपसेवेत। सेवकान् शुभकर्मसु सौम्येन, सखीन् स्नेहेन, बान्धवान् आदरेण पश्येत्। स्त्रीणां सेवकानां च प्रति स्नेहं दानं च कुर्यात्; अन्येषु सौजन्यं; परकृत्याः दोषान् न शोधयेत्; स्वधर्मं सदा पालयेत्। दुःखितेषु दया, सर्वेषु मधुरवाणी, सख्ये प्राणैरपि निश्चलः भवेत्। अतिथिं प्राप्तं आलिङ्ग्य, शक्त्यनुसारं दद्यात्, क्षान्तः स्यात्; स्वसमृद्धौ न गर्वं कुर्यात्, परसिद्धौ नासूयेत्। विरोधाभावेन अपि, वाक्येन, मौनव्रतेन, बान्धवसंयोगेन, स्वजनमध्ये चातुर्येण वर्तेत। रामः उवाच—स्वामी, मन्त्रिणः, देशः, दुर्गं, कोशः, सेना, मित्रम्—एते सप्त परस्परं सहायकाः राज्याङ्गानि कथ्यन्ते। राज्याङ्गेषु देशः श्रेष्ठः; सः सदा वित्तेन रक्ष्यः। कुलं, शीलं, आयुः, बलम्, दानम्, शीघ्रकृतिः; सत्यं, विश्वस्तता, वृद्धसेवा, कृतज्ञता, दैवसम्पत्तिः, प्रज्ञा, हीनसङ्गत्यागः; दूरदर्शिता, उत्साहः, शौचम्, कार्यविशेषज्ञानम्; नम्रता, धर्मः, सद्गुणयुक्तराजगुणाः—कुलोत्कर्षः, सौम्यता, जनसंयोगदक्षता, शौचम्। स्वहितकामः राजा वाचालान्, धीरान्, स्मृतिमन्तः, अमानिनः, बलिनः, दमयुक्तान् परिचारकान् नियुक्तुम् अर्हति। दण्डकुशलः, कलासम्पन्नः, शत्रुनिवारणकुशलः, सर्वदुष्टनिग्रहक्षमश्च। पराचरणदर्शी, संधिविग्रहविज्ञः, गूढोपदेशकुशलः, देशकालविभागज्ञः। धनसंग्राहकः, योग्येभ्यः दायकः, क्रोधलोभभीत्रद्रोहमायाचपलतारहितः। परपीडारहितः, रिक्तिरहितः, असूयकः, मत्सररहितः, अनृतत्यागी, अपराधरहितः, वृद्धोपदेशयुक्तः, समर्थः, सुमुखश्च। सद्गुणासक्तः, स्वगुणसम्पन्नः, सौम्यः, शुचिः, धीरः, विद्वान्, स्निग्धः च। एवं श्रीस्तुत्याः माहात्म्यं, राजधर्मस्य च रहस्यं, धर्मार्थकाममोक्षप्रदं, अग्निप्रदत्तं, रामोक्तं च, एकस्मिन्नेव प्रवाहेण प्रकटितम्।