अग्निपुराणम्

इन्द्रः श्रीमातरं जगतां जननीं समुद्रसमुद्भवां विकसदम्बुजलोचनां विष्णोरुरसि स्थितां प्रणम्य उवाच। त्वं सिद्धिः, त्वमेव हविः, त्वं स्वाहा, त्वं सुधा, त्वं लोकेषु पावनी; त्वं सन्ध्या, रात्रिः, प्रभा, श्रीः, बुद्धिः, श्रद्धा, सरस्वती च। सुन्दरी, त्वं यज्ञानां विज्ञानं, परं ज्ञानं, गुह्यज्ञानं, आत्मज्ञानं चासि, मोक्षफलप्रदायिनी देवी। त्वमेव विकल्पः, त्रयी, वाणिज्यं, शासनं च; सौम्यरूपेण सौम्ये, त्वं विश्वं व्याप्य तिष्ठसि। देवि, त्वदन्यः कः सर्वयज्ञान्वयमयं रूपं धारयति, यं योगिनः ध्यानयन्ति, यः गदाधरदेवेश्वरस्य शरीरं भवति? यदा त्वया त्यक्तं तदिदं त्रैलोक्यं नाशं प्रायात्; पुनस्तव सन्निधानेन समृद्धिं प्राप्तम्। पत्न्यः, पुत्राः, गृहाः, मित्राणि, धान्यं, धनं च—एते सर्वे महाभाग्यानां जनानां तव कटाक्षात् सदा सम्पद्यन्ते। आरोग्यं, ऐश्वर्यं, शत्रुविनाशः, सुखं च—एतानि सर्वाण्यपि तव दृष्ट्या प्राप्तुं कष्टं न भवति। त्वं सर्वभूतानां जननी, हरिः देवदेवः तेषां पिता; हे माता, विष्णुना सह त्वं चराचरं जगत् व्याप्य तिष्ठसि। मा त्याक्षीः कीर्तिं, श्रीं, कोशं, गृहम्, वस्त्राणि, शरीरं, दारं च, हे सर्वपावने। मा त्याक्षीः पुत्रान्, मित्राणि, पशून्, भूषणानि च, यतः त्वं मम प्रभोः विष्णोः उरसि निवससि, हे देवी। ये पुरुषाः त्वया परित्यक्ताः, हे विशुद्धे, ते तत्क्षणात् धर्मेण, सत्येन, शौचेन, सदाचारादिगुणैः परित्यक्ताः भवन्ति। येषां त्वं कटाक्षं करोषि, तेषां सर्वे गुणाः, सदाचारः, कुलसमृद्धिः च सत्वरं सम्पद्यन्ते, अपि गुणहीनानाम्। सः स्तुत्यः, धर्मशीलः, भाग्यवान्, कुलीनः, बुद्धिमान्, शूरः, विक्रान्तः च भवति, यस्य त्वं कटाक्षं कुरुषे, हे देवी। येभ्यः त्वं निवर्तसे, तेषां सर्वे गुणाः शीघ्रं निवर्तन्ते, हे जगद्धारिणि, हे विष्णुप्रिये। ब्रह्मणोऽपि जिह्वया तव गुणाः वर्णयितुं न शक्यन्ते; अतः कृपां कुरु, हे कमललोचने, मा नः परित्यज। एवं स्तूयमाना श्रीः इन्द्राय कामानिष्टं वरं ददौ—राज्यस्थैर्यं, संग्रामविजयं, इत्यादिकं च। अतः, श्रीसूक्तं पठेत् वा शृणुयाद् वा, तेन भोगमोक्षौ लभ्यते। ततः अग्निः उवाच—पुष्करेण उक्ता नीति, या रामेण लक्ष्मणाय जयार्थं प्रोक्ता, तां धर्मादिवृद्धिकरां नीतिं वदामि, शृणुत। रामः उवाच—राज्ञः चत्वारि कर्तव्यानि—धर्मेण धनार्जनं, तस्य वृद्धिः रक्षणं च, पात्रे दानं च। शासनस्य मूलं विनयः, विनयः शास्त्रनिश्चयात् जायते; विनय एव इन्द्रियनिग्रहः; एतैः युक्तः भूमिं पालयेत्। जन्मकुलं, शौचं, सौहृदं, दानशीलता, सत्यता, कृतज्ञता, कुलं, स्वभावः, आत्मनिग्रहः—एते गुणाः श्रीकारणानि। विषयवने विक्षिप्ते मनः विकारकरं भवति; ज्ञानाङ्कुशेन इन्द्रियगजं निगृह्य यत्नं कुर्यात्। कामः, क्रोधः, लोभः, हर्षः, मदः, दर्पः—एतान् षड् त्यजेत्; राजा यः एतान् परित्यजति, स सुखी भवति। राजा विनयेन विचारयेत्—विचारः, त्रयी, वाणिज्यं, शासनशास्त्रं च—एषां ज्ञानोपयोगेन। विचारात् अर्थबोधः, धर्माधर्मौ त्रय्यां, लाभहान्यौ वाणिज्ये, नीति-अनीतिः शासनशास्त्रे। अहिंसा, मृदुवचनं, सत्यता, शौचं, दया, क्षमा—एते गृहस्थस्य तपस्विनश्च समानानि धर्माणि। जनान् पालयेत्, सदाचारं स्थापयेत्, मृदुवदनं कुर्यात्, दया दद्यात्, दानं दद्यात्, क्लिष्टान् रक्षेत्। एवं धर्मः साधूनां व्रतम्, दुःखितानां रोगिणां चाश्रयः, अद्य वा श्वः च। कः राजा स्वशरीरार्थं अधर्मं कुर्यात्? स्वसुखं कामयमानः, दुःखितान् न पीडयेत्। दुःखिताः पीड्यमानाः क्रोधं राजानं प्रति कुर्वन्ति, यथा स्वजनानां मध्ये पूज्येषु पूजां कुर्वन्ति। अतः, पापेष्वपि श्रेष्ठं धर्मं आचरन्, शुभेच्छया; सदा साधुषु, द्वेष्येषु च दया दर्शयेत्। मृदुवादिनः देववत्; कठोरवाचः पशुवत्; शुद्धचित्तः श्रद्धालुः सदा देवताः पूजयेत्। देवताः, गुरवः, मित्राणि च आत्मवत् पूजयेत्; गुरुः श्रद्धया, अनृतवृत्त्या च उपसेव्यः। दासेषु पुण्यकर्मसु सौम्यतां कुर्यात्, मित्रेषु स्नेहं, बान्धवेषु मानं च। स्त्रीषु, दासेषु च स्नेहं दानं च दर्शयेत्; अन्येषु सौजन्यं, परकर्म निन्दां न कुर्यात्, स्वधर्मे सदा स्थितः स्यात्। दुःखितेषु दया, सर्वेषु मधुरवचनं, मित्रे प्राणैरपि नित्यं विश्वासः। अतिथिं प्राप्तं सस्नेहम् आलिङ्ग्य, शक्त्या दानं दद्यात्, क्षमया युक्तः स्यात्; स्वसमृद्धौ गर्वं न कुर्यात्, परसमृद्धौ मत्सरं न कुर्यात्। विरोधाभावेऽपि, वाक्ये, मौने, बान्धवसङ्गे, स्वजनानां मध्ये कौशलम्। रामः उवाच—स्वामी, मन्त्रिणः, देशः, दुर्गम्, कोशः, बलं, मित्रम्—एते सप्त परस्परं सहायिनः, राज्याङ्गानि कथ्यन्ते।