अग्निपुराणम्

तत्र युद्धभूमौ चर्मवर्मधारिणां सन्नद्धानां समूहस्य भेदनं कर्म निर्दिष्टम्। धनुर्धराणां युद्धे प्रत्यावर्तनं अपि उल्लिखितम्। रथानां कार्यं दूरात् प्रत्यावर्तनं, शत्रुसैन्यस्य भीषणं च रथैः कर्तव्यम्। गजाः संहतानां समूहानां भेदनं, भग्नानां पुनः संयोजनं, प्राकारद्वारस्तम्भवृक्षादीनां विनाशं च कुर्वन्ति। पदातीनां युद्धभूमिः विषममिति ज्ञेयम्; रथाश्वानां समभूमिः; गजानां तु कर्दमितं क्षेत्रं युद्धाय निर्दिष्टम्। एवं सूर्यः पृष्ठतः स्थाप्यः, शुक्रसूर्ययोः दिशानुसारं दिक्पालाः च नियोज्याः, सौम्यवातः अपि यथायोग्यं स्थाप्यः। युद्धाय समागतेषु, वीराः नामगोत्राभ्यां प्रेरितव्याः, विजये भोगस्य प्रतिज्ञा, पतिते स्वर्गस्य प्रतिश्रुतिः दातव्या। शत्रुविजये भोगः लभ्यते; पतिते परमं स्थानम्। युद्धे पतनात् अन्यतुल्यं क्षत्रियस्य प्रायश्चित्तं नास्ति। युद्धे वीराणां रुधिरं पतति, तेन ते पापात् विमुक्ताः भवन्ति; युद्धे व्रणमरणस्य दुःखं सहनं तेषां परमं तपः। सहस्रशः दिव्याः अप्सराः युद्धे पतितं वीरं स्वागतं यान्ति; राजा भग्नानां पुण्यं प्राप्नोति। यः स्वसखीन् परित्यज्य पलायते, तस्य प्रत्येकपदे ब्रह्महत्या फलं कथ्यते; देवाः तस्य विनाशं इच्छन्ति। यः वीरः न प्रत्यावर्तते, अश्वमेधफलं स प्राप्नोति; धर्मनिष्ठः राजा विजयी भवति; समः समेन युध्येत। गजादयः, पलायमानः, दर्शकः, प्रविष्टः, निरायुधः, पतितः—एते न हन्तव्याः। शत्रुः शान्तः, निद्रया अभिभूतः, नदीवनादि अर्धगतम्, दुष्काले—तदा मायायुद्धं कर्तव्यम् शत्रुविनाशाय। शस्त्रं गृहीत्वा, उच्चैः घोषयन्ति—'वयम् भग्नाः, अन्यैः भग्नाः!' मित्रं वा महाशक्तिः आगच्छति चेत्, तत्र नायकः हन्यते। सेनापतिः हन्यते, राजा भग्नः भवति; पलायमानानां सुरक्षितं मार्गं रच्यते। धूपः दातव्यः, बलानां मन्त्राः च; ध्वजः, भयप्रदं वाद्ययन्त्रादि च स्थाप्यं। युद्धविजये देवब्राह्मणेभ्यः बलिदानं कर्तव्यम्; युद्धे लब्धं रत्नराजधनं मन्त्रिणा वितरितव्यम्। विजितस्य स्त्रियः न हिंसनीयाः, विजेता स्त्रियः अपि न; शत्रुं युद्धे गृहीत्वा पुत्रवत् रक्षितव्यम्। पुनः तेन सह युद्धं न कर्तव्यम्; देशधर्मः पालनीयः। स्वनगरं प्राप्त्वा गृहं प्रवेशः कर्तव्यः। ततः पुष्करः उवाच—राज्यलक्ष्म्याः स्थायित्वाय, यथा इन्द्रः श्रीं स्तुत्वा स्तोत्रं कृतवान्, तथा राजा विजये श्रीस्तोत्रं पठेत्। इन्द्रः उवाच—सर्वलोकजननीं, समुद्रसम्भवां, पद्मलोचनां, विष्णोः वक्षसि स्थितां श्रीं नमामि। त्वं सिद्धिः, हविः, स्वाहा, अमृतं, लोकपावनी; सन्ध्या, रात्रिः, तेजः, श्रीः, बुद्धिः, श्रद्धा, सरस्वती च। यज्ञविद्या, परा विद्या, गुह्यविद्या, आत्मविद्या, मोक्षफलप्रदा देवी त्वं। त्वमेव अन्वेषणं, त्रैवेद्यं, व्यापारः, शासनम्; सौम्यरूपेण जगत् सर्वं पूरयसी। त्वं सर्वयज्ञमयी, योगिभिः ध्यायिता, गदाधरस्य देहस्वरूपा। त्वया त्यक्ते, त्रैलोक्यं विनष्टं अभवत्; त्वया स्थित्या पुनः समृद्धम्। पत्न्यः, पुत्राः, गृहः, मित्राणि, धान्यं, धनं—सर्वं महाभाग्यजनानां त्वदीयदृष्ट्या लभ्यते। शरीरस्वास्थ्यं, श्रीः, शत्रुनाशः, सुखं—त्वदीयदृष्ट्या पुरुषाणां लभ्यते। त्वं सर्वभूतजननी, हरिः पिताऽस्माकम्; विष्णुना सह जगत् सर्वं व्याप्यसि। माने, धन्ये, कोशे, गृहे, वस्त्रादिषु, शरीरे, पत्न्यां—त्वं न त्यज। पुत्रं, मित्रं, पशुं, भूषणं न त्यज; विष्णोः वक्षसि स्थिते त्वं। ये पुरुषाः त्वया त्यक्ताः, सत्यम्, शौचं, सद्गुणाः तान् त्यजन्ति। येषु त्वं दृष्टिं कुरुषे, ते सद्गुणैः, कुलसमृद्ध्या युक्ताः, गुणहीनाः अपि। यः त्वया दृष्टः, सः प्रशंसनीयः, धर्मिष्ठः, भाग्यवान्, कुलीनः, बुद्धिमान्, वीरः, साहसी। येषु त्वं दृष्टिं न कुरुषे, ते सद्गुणाः शीघ्रं त्यजन्ति। ब्रह्मणः जिह्वा अपि तव गुणान् वर्णयितुं न समर्था; कमललोचनाऽसि, कृपया मा त्यज। पुष्करः उवाच—एवं स्तुता श्रीः इन्द्राय राज्यस्थायित्वं, युद्धविजयं च वरं ददौ। अतः श्रीस्तोत्रं पठेत् वा शृणुयात् वा; पठतः शृण्वतः च भोगमोक्षौ लभ्येते। अग्निः उवाच—पुष्करस्य नीति, रामस्य लक्ष्मणाय युद्धविजये उक्तं यत्, धर्मादिवृद्धये तद् वक्ष्यामि। रामः उवाच—न्यायेन धनं सम्पाद्येत्, तद्वृद्धिं रक्षणं च कुर्यात्, पात्रे दद्यात्—एते राज्ञः चत्वारः कर्तव्याः।