अग्निपुराणम्

तृतीयदिने राजा दिशापालान् रुद्रांश्च तेषां दिक्पतिं यथाविधि यजेत्। चतुर्थदिवसे ग्रहाणां पूजनं कुर्यात्, पञ्चमे दिवसे अश्विनौ पूजयेत्। पन्थान्युपगतान् देवताः, नद्यः, अन्यांश्च पूजयेत्; तथैव दिवि, अन्तरिक्षे, भूमौ स्थितान् देवतानां हविर्दानं कुर्यात्। रात्रौ पिशाचगणान् वासुदेवमादीन् पूजयेत्; भद्रकाल्यां श्रीं च सन्मान्य, सर्वदेवताभ्यः प्रार्थनां कुर्यात्। वासुदेवः, सङ्कर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः, नारायणः, पद्मजः, विष्णुः, नृसिंहः, वराहः; सूर्यः, सोमः, कुजः, चन्द्रः, जीवः, शुक्रः, शनैश्चरः; राहुः, केतुः, गणपतिः, सेनानी, चण्डिका, उमा, लक्ष्मीः, सरस्वती, दुर्गा, ब्रह्माणीमुख्याः गणाः—एते सर्वे दिवि, अन्तरिक्षे, भूमौ स्थिताः रुद्रः, इन्द्रादयः, अग्निः, नागाः, तार्क्ष्यः, अन्याश्च देवताः विजयाय मम अनुग्रहं कुर्युः। युद्धे शत्रून् समुद्धृत्य, हविर्ग्रहणेन, ते देवाः शत्रून् निहन्तु; अहं पुत्रैः मातृभिः सेवकैः सह यूयं देवाः शरणं प्राप्तः। निवृत्त्वा, पूर्वदत्तात् अधिकं श्रद्धां दास्यामि। षष्ठे दिने विजयस्नानं स्नानकर्मवत् कुर्यात्; सप्तमे प्रवासदिवसे त्रिविक्रमं पूजयेत्। नीराजनमन्त्रैः शस्त्रवाहनं संस्कृत्य, शुभविजयमन्त्रैः मन्त्रं पठेत्। दिवि, अन्तरिक्षे, भूमौ स्थिताः देवताः दीर्घायुष्यम् ददतु; दिव्यं विजयम् प्राप्नुयात्, दिव्यं यात्रा भवतु। "सर्वदेवताः रक्षन्तु" इति श्रुत्वा, राजा धनुःशरौ गृह्य, "सर्पधनुः" इति मन्त्रं जपन् प्रस्थितः। "नद्विण्णोर्" इति जपित्वा, पर्वतद्वारे दक्षिणपादं पूर्वादि द्वात्रिंशद् दिशासु यथाक्रमं स्थापयेत्। गजं, रथं, अश्वं, यानानि क्रमशः आरोह्य, वाद्यैः सह प्रस्थितः, पृष्ठतः नावलोकयेत्। एकक्रोशदूरं गत्वा, तत्र देवतानां ब्राह्मणानां च पूजनं कृत्वा, ततः स्वसेनां रक्षन् विदेशं प्रस्थितः। देवपूजनं कुर्यात्, अत्र neglect न कुर्यात्। तत्र जनान् न अवमानयेत्; विजयप्राप्तः स्वनगरं प्रत्यागत्य, देवतानां पूजनं दत्त्वा दानानि दद्यात्। द्वितीयदिने युद्धाय सन्नद्धः गजाश्वादीन् स्नाप्य, नृसिंहं पूजयेत्। रात्रौ छत्राद्यायुधगणं पूजयेत्; प्रातःकाले नृसिंहं, सर्ववाहनानि च पूजयेत्। पुरोहितः होमं कृत्वा ब्राह्मणान् सत्कुर्यात्; धनुःशरौ गृह्य, गजादीन् आरोह्य प्रस्थितः। शत्रुभिः अदृष्टस्थले, सेना-संयोजनं कुर्यात्; संहतान् सैन्यं अल्पैः संयोज्य, बहून् इच्छया विस्तारयेत्। अल्पैः सह बहून् "सूच्याकार" व्यूहं योजयेत्; व्यूहाः "अङ्गरूपाः" "वस्तुरूपाः" इति वर्णिताः। गरुड, मकर, चक्र, श्येन, अर्धचन्द्र, वज्र, शकट—एते व्यूहाः कथिताः। वर्तुल, सर्वमङ्गल, सूच्याकार व्यूहाः; एषां सर्वेषां पञ्चविधा सेना-व्यवस्था वर्णिता। द्वौ पक्षौ, द्वौ उपपक्षौ, पञ्चमः सदा अस्ति; एकेन द्वाभ्यां वा विभागेन युद्धं कुर्यात्। त्रिभिः विभागैः रक्षणं स्थापयेत्; व्यूहव्यवस्था न कदापि राज्ञा स्वयम् कर्तव्या। मूलच्छेदे विनाशः भवति; राजा स्वयं युद्धं न कुर्यात्, सेना-पृष्ठे क्रोशदूरं स्थातव्यः। तत्र वीर-सैन्यस्य भग्नता वर्णिता; मुख्यसेना भग्नायाम्, पुनः स्थापनं न शक्यते। न अतिसंहतं न अतिविसृतं सैन्यं योजयेत्, यथा शस्त्राणि न संघर्षन्ति। शत्रुसैन्यभेदनं इच्छन्, संहतैः सैन्यैः कुर्यात्; शत्रुः अपि संहतव्यूहं रक्षेत्। शत्रुसैन्यभेदकं व्यूहं यथेष्टं कुर्यात्; द्विजोत्तम, गजपादरक्षणाय चतुरः रक्षकाः स्थापयेत्। रथाय चतुर्ः अश्वाः योज्याः, चर्मच्छादितः सैनिकः; धनुर्धरः चर्मधरेण संयोज्य, युद्धे चर्मधारिणः अग्रे स्थापयेत्। धनुर्धरपृष्ठे धनुर्धराः, ततः अश्वा रथाश्च; रथपृष्ठे गजाः भूमिपालेन स्थाप्याः। पदातिगजाश्वानां सम्यक् व्यवस्था कुर्यात्; शूराः अग्रे स्थाप्याः, केवलं स्कन्धं दर्शयन्तः। शत्रुप्रवृत्तिं जनयितुं भीरूणां समूहैः व्यूहं कुर्यात्; भीरवः अग्रे न स्थापयेत्। शूराः अग्रे स्थित्वा युद्धे भीरून् प्रेरयन्ति; दीर्घाङ्गाः, विस्तीर्णस्कन्धाः, स्थिरदृष्टयः अग्रे स्थापयेत्। सम्यक् युक्ताः, शीघ्रकोपाः, कलहप्रियाः, सर्वदा हृष्टाः, शूराः—एते युद्धकामाः विज्ञेयाः। गजस्य जलप्रदानादिकं युद्धनीतिः वर्णिता। आयुधचालनं, पदातिनां कर्तव्यं, शत्रुभेदनाय स्वसेनारक्षणाय निर्दिष्टम्। एवं राजा विधिवत् सर्वकार्याणि कृत्वा, देवतानां कृपया विजयाय प्रयत्नं कुर्यात्।