अग्निपुराणम्

विद्वांसः मन्त्रं लक्षणैः सङ्केतैश्च विवेकिनः प्राज्ञाः मन्त्रिणः चिरकालपरिचिताः वैद्याश्च, वाक्येषु यथोक्तं अर्थं गृणन्ति। तैः समर्थैः मन्त्रिणः वैद्यैः च राजा समृद्धिं प्राप्नोति, यतः ते राजानं धारयन्ति। मन्त्रं संस्थाप्य, राजा तदनन्तरं व्यायामं वाहनायुधप्रयोगं च आरभेत्। प्रभाते स्नानं कृत्वा, राजा विष्णुं विधिवद् पूजितं पश्येत्, अग्निं हविर्दत्तं पश्येत्, ब्राह्मणान् सम्यक् सम्मानितान् पश्येत्। सायं शास्त्राणि, सैनिकान्, आयुधशालां, कोशं च निरीक्ष्य, सायंकाले विधिवत् कर्माणि चिन्तयेत्। राजा गुप्तचरों प्रेषयित्वा, अन्नं स्वयम् आस्वाद्य, अन्तःपुरे तिष्ठेत्। संगीतगानैः च अन्यैः सुरक्षितः सदा विचरेत्। ततः पुष्करः उवाच — सप्ताहान्ते राजा यत्र प्रस्थानं कर्तुमिच्छति, तस्य यथाविधि यानयात्रां प्रवक्ष्यामि। प्रथमदिने हरिं, शम्भुं, विनायकं च मधुरैः नैवेद्यैः पूजयेत्। द्वितीयदिने दिशापालान् पूज्य, विश्रान्तिं कुर्यात्। शय्यायाम् अथवा तस्य पुरः, देवतान् पूज्य, मनुं स्मरेत् — "नमः शम्भवे त्र्यम्बकाय रुद्राय वरदाय च।" "नमः वामनाय विकृताय स्वप्नपतये। भगवन्, देवदेव, त्रिशूलधर, वृषवाहन।" "शाश्वत, स्वप्नेषु यथाशुभं यथाशुभं दर्शय; जागरिते दूरं यदस्ति —" इति पुरोहितः मन्त्रं पठेत्। तृतीयदिने दिशापालान् रुद्रांश्च बलिनः पूजयेत्। चतुर्थदिने ग्रहान्, पञ्चमदिने अश्विनौ पूजयेत्। मार्गस्थदेवताः, नद्योऽन्याः च पूजयेत्; स्वर्गमध्यलोकपृथिवीस्थ देवतान् हविर्दद्यात्। रात्रौ भूतगणान् वासुदेवं च पूजयेत्; भद्रकाल्याः श्रीः च पूजयेत्, सर्वदेवताभ्यः प्रार्थयेत्। वासुदेवः, सङ्कर्षणः, प्रद्युम्नः, अनिरुद्धः, नारायणः, पद्मजः, विष्णुः, नृसिंहः, वराहः; सूर्यः, सोमः, कुजः, चन्द्रः, जीवः, शुक्रः, शनैश्चरः; राहुः, केतुः, गणपति, सेनानी, चण्डिका, उमा, लक्ष्मीः, सरस्वती, दुर्गा, ब्रह्माणीप्रमुखाः गणाः; रुद्राः, इन्द्रः, अग्निः, नागाः, तार्क्ष्यः, अन्ये देवाः — स्वर्गमध्यलोकपृथिवीस्थाः — ते विजयं ददातु। युद्धे शत्रून् समूलं नाशयन्तु, हविर्गृहीत्वा। अहं पुत्रैः मातृभिः सेवकैः च यूयं शरणं गतोऽस्मि। निवृत्त्य, पूर्वदत्तात् अधिकं द्रव्यं समर्पयिष्यामि। षष्ठदिने विजयस्नानं कुर्यात्, अभिषेकवत्। सप्तमे प्रस्थानदिने त्रिविक्रमं पूजयेत्। नीराजनविधिना आयुधानि वाहनानि च अभिषिञ्चेत्; शुभमङ्गलविजयमन्त्रैः इमं मन्त्रं पठेत् — "ये देवाः स्वर्गे, वायौ, भूमौ च तिष्ठन्ति, ते दीर्घायुष्यम् ददतु; दिव्यं विजयम् सम्प्राप्नुहि, दिव्यं यात्रा भवतु।" "सर्वदेवताः रक्षन्तु" इति श्रुत्वा, राजा धनुः बाणं च गृहीत्वा, "सर्पधनुषे" इति मन्त्रं पठेत्। "नद्विण्णोर" इति पठित्वा, पर्वतद्वारे पादं स्थापयेत्; दक्षिणं पादं द्वात्रिंशद् दिशासु, पूर्वादि क्रमशः। गजं, रथं, अश्वं, युक्तपशुं च क्रमशः आरोह्य, संगीतपूर्वकं अग्रे गच्छेत्, न पृष्ठतः पश्येत्। एकक्रोशं गत्वा, तत्र देवतान् ब्राह्मणांश्च पूजयेत्; ततः परदेशं गच्छेत्, स्वसैन्यं रक्षयन्। देवतानां पूजनं कुर्यात्, अत्र न वञ्चनं कर्तव्यम्। तत्र जनान् न तिरस्कुर्यात्; विजयं प्राप्त्वा, स्वनगरं आगत्य, राजा देवतान् पूजयेत्, दानानि च दद्यात्। युद्धदिवसे द्वितीयदिने गजं, अश्वं, अन्यान् स्नापयेत्, नृसिंहं पूजयेत्। रात्रौ छत्रायुधादिग्राह्याणि पूजयेत्, प्रभाते नृसिंहं, सर्ववाहनानि च पूजयेत्। पुरोहितः हविर्दानं निरीक्ष्य, ब्राह्मणान् सम्मान्य, धनुः बाणं गृहीत्वा, गजादीन् आरोह्य प्रस्थानं कुर्यात्। शत्रुभिः अदृष्टे स्थले, व्यूहं स्थापयेत्; संग्रहितसैन्यं अल्पेन संयोज्य, बहून् इच्छया विस्तारयेत्। शलाकाव्यूहः अल्पबहुभिः सह योज्यः; व्यूहाः प्राणाङ्गसदृशाः, वस्तुसदृशाः च वर्णिताः। गरुड, मकर, चक्र, श्येन, अर्धचन्द्र, वज्र, शकटव्यूहाः अपि कीर्तिताः। वर्तुल, सर्वमङ्गल, शलाकाव्यूहः — एते व्यूहाः; पञ्चधा सेना-व्यवस्था सर्वेषु व्यूहेषु निर्दिष्टा। द्वे पक्षे, द्वे उपपक्षे, पञ्चमः सदा अस्ति; एकद्विभागेन युद्धं कुर्यात्। त्रिभागं रक्षायै स्थापयेत्; व्यूहव्यवस्था कदापि राजा स्वयम् न कुर्यात्। मूलं छिन्नं विनाशः; राजा स्वयम् युद्धं न कुर्यात्, सेना-पृष्ठे एकक्रोशदूरं तिष्ठेत्। तत्र सैनिकस्य मुख्यबलभङ्गः वर्णितः; सेनायाः प्रधानभागे भग्ने, पुनः स्थितिः न भवति। सैनिकान् न अतिसंकीर्णं न अतिस्थूलं व्यूहस्थाने स्थापयेत्; यथा तेषां आयुधानि न स्पृशन्ति। एवं राजा मन्त्रिणां वैद्यैः च सहितः, विधिवत् पूजनादिभिः, यानयात्रायाः सम्पूर्णं विधिं पालयन्, विजयम् प्राप्नोति।