धौम्येन सह द्रौपदी षष्ठ्या पाण्डवाः विराटनगरं गत्वा राजसभायाम् अप्रकाशिताः स्थिताः। तत्र कङ्क इति ब्राह्मणरूपेण धर्मराजः, भीमः सोदर्यः राज्ञः सूपकारः अभवत्। अर्जुनः बृहन्नलारूपेण तत्र स्थितः, तस्य भार्या सैरन्ध्री नाम्ना प्रसिद्धा। यमपुत्रोऽपि तत्रासीत्। भीमसेनः अन्येन नाम्ना किचकं रात्रौ हत्वा कीर्तिं प्राप। अर्जुनेन द्रौपदीं हर्तुम् इच्छद्भ्यः तथा कुरुभ्यश्च जयः कृतः। गवां चान्येषां च हर्तृभ्यः पाण्डवाः विजिताः, तदा तैः पाण्डवाः परिचिताः। कृष्णस्य भगिन्याः सुभद्रायाः पुत्रः अर्जुनस्य जातः, तस्मै अभिमन्यवे विराटेन उत्तरां कन्यां दत्तवान्। धर्मराजस्य सप्त सैन्यविभागाः सञ्जाताः। श्रीकृष्णः दूतत्वेन दुर्योधनं प्रति गतः, तं शमयितुम् इच्छन्। तदा दुर्योधनस्यैकादश सैन्यविभागाः आसन्। कृष्णः युधिष्ठिराय अर्धराज्यं, न वा पञ्च ग्रामान् दातुम् याचितवान्। तद्वचनं श्रुत्वा सुयोधनः प्रत्युवाच—"सूच्यग्रं भूमेः न दास्यामि; युद्धायैव सिद्धः अस्मि।" ततः श्रीकृष्णः विश्वरूपं दर्शयित्वा, विदुरेण पूजितः, युधिष्ठिरं प्रति गत्वा प्रोवाच—"संग्रामे सुयोधनं जहीहि।" ततः कुरुपाण्डवानां युद्धवर्णनं प्रवृत्तम्। अग्निः उवाच—युधिष्ठिरस्य च दुर्योधनस्य च सैन्यानि कुरुक्षेत्रं गतानि। भीष्मद्रोणादयः तत्र सन्तुष्टाः सञ्जाताः, किन्तु ते आचार्यत्वात् न युद्धाय प्रवृत्ताः। श्रीभगवान् पार्थं प्रति उक्तवान्—"भीष्ममुख्याः ये सैन्याः, तेषां शोकः न कर्तव्यः; शरीराणि नश्यन्ति, आत्मा तु न नश्यति।" अयं आत्मा परं ब्रह्म; "अहं ब्रह्मास्मि" इति ज्ञातव्यम्। योगी सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भवति; राजधर्मं पालय। एवं श्रीकृष्णवचनेषु अर्जुनः रथस्थः शङ्खं दध्मौ। तदा दुर्योधनस्य सैन्यस्य आरम्भे भीष्मः सेनापतिः अभवत्। पाण्डवानां मध्ये शिखण्डी अपि युद्धाय प्रवृत्तः। तत्र धृतराष्ट्रपुत्राणां च पाण्डवानां च भीष्मसहितानां युद्धम् अभवत्। शिखण्डिप्रधानाः पाण्डवाः धृतराष्ट्रपुत्रान् प्रहारयन्तः, तद्द्वयं सैन्यं देवानां दानवानां च युद्धवत् अभवत्। तद्रूपं युद्धं स्वर्गस्थैः देवैः दृष्ट्वा हर्षवर्धनं जातम्। भीष्मः स्वशस्त्रैः दशसु दिवसेषु पाण्डवसैन्यं क्षपयामास। दशमे दिवसे अर्जुनेन भीष्मे वीर्यशाली बाणवर्षं कृतः। शिखण्डिः द्रुपदजः मेघवत् शस्त्रवर्षं कृतवान्। स्वतन्त्रप्राणनिश्चयः भीष्मः युद्धमार्गं दर्शयामास, गजाश्वरथपदातयः परस्परशस्त्रैः पतिताः। वासुभिः स्तुतः भीष्मः शरशय्यायाम् उपविश्य, उत्तरायणमेकमपेक्ष्य, विष्णुं ध्यानं कृत्वा स्तुतिं च कृतवान्। दुर्योधनः शोकाकुलः जातः, तदा द्रोणः सेनापतित्वं प्राप। पाण्डवसैन्ये प्रमुदिते धृष्टद्युम्नः सेनापतिः अभवत्। तयोः मध्ये भीषणं युद्धम् अभवत्, यमस्य क्षेत्रं वर्धयत्। विराटद्रुपदादयः द्रोणसागरस्य निमग्नाः। दुर्योधनस्य महत्सैन्यं गजाश्वरथपदातयुक्तं धृष्टद्युम्नेन नियोजितम्, द्रोणः कालरूपेण प्रकटितः। अश्वत्थामान् हतः इति श्रुत्वा द्रोणः शस्त्राणि न्यस्य, धृष्टद्युम्नबाणैः भूमौ पतितः। पञ्चमे दिने दुर्जयः कर्णः सर्वान् क्षत्रियान् निःशेषं कृत्वा सेनापतिः अभवत्। अर्जुनपाण्डवाश्च तं प्रति युद्धाय प्रवृत्ताः; तदा शस्त्रयुद्धं देवादिदैत्ययुद्धवत् अभवत्। कर्णार्जुनयोः संघर्षे कर्णः अर्जुनं बाणैः विद्धवान्; द्वितीये दिने अर्जुनेन कर्णः निहतः। शल्यः अर्धदिवसं युद्धं कृत्वा युधिष्ठिरेण हतः; सेन्ये विनष्टे, सः भीमसेनं प्रति युद्धाय गतः, तत्र दुर्योधनसहितः हतः। भूयः अनेकान् पुरुषान् अन्यांश्च हत्वा भीमसेनः गदया प्रहारं कृत्वा दुर्योधनं पातितवान्। अष्टादशमे दिने शेषभ्रातॄन् अपि गदया प्रहारयित्वा, रात्रौ पाण्डवशयनं सैन्यं निपातितवान्। अश्वत्थामान् बलवान्, द्रौपदीपुत्रान्, पाञ्चालान्, धृष्टद्युम्नं च, एकैकगणं समं हत्वा। ततः अर्जुनः दर्भास्त्रेण तेजस्वितमणिं अश्वत्थाम्नः अपाहरत्, द्रौपदी पुत्रशोकविह्वला अश्रूणि मुमोच। हरिः अश्वत्थाम्नः अस्त्रेण उत्तरायाः गर्भस्थं राजपुत्रं जीवयामास; स एव परीक्षित् राजा अभवत्। कृतवर्मा, कृपः, द्रोणपुत्रः—एते त्रयः एव युद्धात् अपसृत्य जीवितवन्तः; पाण्डवाः, सात्यकिः, कृष्णः—एते सप्त जनाः शेषाः, अन्ये न। युधिष्ठिरः भीमादिभिः सहितः शोकाकुलान् स्त्रीः सान्त्वयित्वा, मृतवीराणां संस्कारं कृत्वा, जलं धनं च दत्तवान्। शान्तनुपुत्रात् भीष्मात् धर्मशान्त्यादिशास्त्राणि श्रुत्वा, राजा राजधर्मं मोक्षं दानं च अवगतवान्। रिपुसूदनः अश्वमेधयज्ञं कृत्वा विप्रेभ्यः दानानि दत्तवान्; अर्जुनात् यादवविनाशं गदया श्रुत्वा। युधिष्ठिरे राज्ये प्रतिष्ठिते, धृतराष्ट्रः वनं गतः, गान्धारी पृथा च स्वस्वाश्रमात् वनं प्रस्थिताः। विदुरः वनदाहेन दग्धः स्वर्गं गतः; एवं विष्णुर्भारं पृथिव्याः, दानवान् च, अपानयत्। धर्मसंस्थापनार्थं, अधर्मनाशनाय, पाण्डवान् निमित्तीकृत्य, ब्राह्मणशापप्रयुक्त्या गदया कुलं नाशितवान्। सः यादवभारवाहं वज्रं राज्येषु स्थाप्य, देवाज्ञया हरिः प्रभासे देहम् उत्ससर्ज। इन्द्रब्रह्मलोकयोः तेन दिविस्थैः पूज्यते; अनन्तरूपः बलभद्रः पातालं स्वर्गं च गतवान्।