अग्निपुराणम्

राज्ञः कार्येषु क्षतिः हानिर्वा यदि सन्धिना जायते, तर्हि साम्ना लब्धः स्थानः, दानाच्च वित्तहानिः अपि स्यात्। यदि भेददण्डाभ्यां क्षतिः जायते, तदा उपेक्षां समाश्रयेत्—"सः मम किंचित् न करिष्यति।" न च अहम् तं हिंसितुं शक्नोमि; तस्मात् उपेक्षा एव कर्तव्या। यदि रिपुः अवमानितः क्षतं च प्राप्नोति, तर्हि राजा तस्मिन् दण्डं दद्यात्। मायायाः उपायं कथयामि—शत्रोः विशेषतः सेनानिविष्टस्य, अपशकुनैः मिथ्यावाक्यैश्च कम्पनं कुर्वन्, तं विचालयेत्। महतीं पक्षिणं तस्य पुच्छे अग्निदण्डं स्थापयित्वा, तं मुञ्चेत्; एवं पतनं दर्शयेत्। एवं बहूनि दृश्यशकुनानि दर्शयेत्, विविधैः मायोपायैः शत्रूणां कम्पनं कुर्यात्। ये तपस्विनः संवत्सरं वासं कृतवन्तः, ते रिपोः विनाशं घोषयन्ति; भूमिजयकामो राजा तेन रिपून् कम्पयेत्। स्वस्य देवप्रीतिं प्रकाशयेत्, रिपोः च—"तेषां सेना आगता, निर्भयेन हन्यताम्।" युद्धसमये—"सर्वे अन्ये विजिताः," इति वदेत्; घोषणां क्रन्दनं च कुर्यात्, रिपुः हतः इति प्रकाशयेत्। राजा दिव्याज्ञया युक्तः, सम्यगायुधधारी च, तत्र मायाशास्त्रं कथयामि; यथाकालं इन्द्रं दर्शयेत्। राजा चतुर्विधां सेनां मित्रैः सहितः, देवकारणाय च दर्शयेत्; सेनायाः आगमनं प्रकाशयेत्, शत्रोः उपरि रक्तवृष्टिं च कुर्यात्। शत्रूणां छिन्नमस्तकानि प्रासादस्य पुरतः दर्शयेत्। षाड्गुण्यं तु वक्ष्यामि—विशेषतः सन्धिद्वेषयोः। सन्धिः, विग्रहः, यानम्, आसनं, भेदः, संशयश्च—एते षड्गुणाः कथिताः। सन्धिः संधिरिति प्रसिद्धः, द्वेषः विग्रहः, शत्रुजयाभिलाषः यानम् उच्यते। स्वदेशे स्थितिः आसनम्, अर्धबलप्रवृत्तिः भेदः; मध्यमाश्रयणं शरणगमनम् उच्यते। तुल्यबलवता वा अधिकेन च सन्धिः कार्यः। दुर्बलः राजा स्वयमेव प्रबलं प्रतियुध्येत; शुद्धमित्रयुक्तोऽपि प्रबले शरणं गच्छेत्। स्थित्वा रिपोः कर्म विघ्नयितुं शक्तः स्यात्, तदा कुर्यात्; अशुद्धमित्रयुक्तः विग्रहं कुर्यात्। शक्तिमान् राजा अशुद्धमित्रयुक्तः भेदं आचरन्; यदि राजा प्रबलात् आक्रान्तः स्यात्, तर्हि संशयं न कुर्यात्। तस्मात् शरणं गन्तव्यम्—षाड्गुण्येषु एषः श्रेष्ठः। यानं हानिकरं, व्ययदुःखप्रदं च। महान् लाभः सति तदुपेयम्; सर्वशक्तिहीनः शरणं गच्छेत्। पुष्करः उवाच—नित्यकर्माणि वक्ष्यामि। रात्रेः द्वौ मुहूर्तौ शेषे, राजा स्वप्नं त्यजेत्। वाद्यगीतैः सूचकैश्च, ये गूढपुरुषाः स्वजनत्वेन न ज्ञायन्ते, तान् निरीक्षेत्। ततो वित्तागमव्ययवृत्तान्तं शृणुयात्, कृत्यं च कुर्यात्; विहाय कृतशौचः स्नानगृहं गच्छेत्। स्नात्वा, पूर्वं दन्तधावनं कृत्वा, सन्ध्यां कृत्वा, वासुदेवं जपेन पूजयेत्। शुद्धाहुतिं वह्नौ जुह्यात्, पितृभ्यः जलं दद्यात्, सुवर्णधेनुं द्विजैः आशीर्वादेन दद्यात्। अभ्यक्तः, अलङ्कृतः, स्वमुखं सुवर्णदर्पणे पश्येत्, शुभशकुनानि शृणुयात्। औषधं पिबेत्, मङ्गलानि कुर्यात्, गुरुदर्शनं कृत्वा तस्य आशीर्वादं प्राप्य, सभां गच्छेत्। तत्र ब्राह्मणान्, मन्त्रिणः, अमात्यान्, मान्याधिकारिणः च द्वारपालेन सूचितान् पश्येत्। इतिहासान्, कार्याणि, निर्णयांश्च शृणुयात्, ततो न्यायविचारं मन्त्रिभिः सह कुर्यात्। बुद्धिमन्तः भृकुटिविलोकैः, चेष्टाभिः च मन्त्रं वेत्ति; दीर्घकालवेद्याः मन्त्रिणः, वैद्याश्च, वाक्यं जानन्ति। तैः रक्षितः राजा श्रियम् आप्नोति। मन्त्रं स्थाप्य, व्यायामं, वाहनायुधाभ्यासं च कुर्यात्। प्रभाते स्नातः, सम्यगर्चितं विष्णुं पश्येत्, हुताग्निं, पूजितान् ब्राह्मणांश्च निरीक्षेत्। शास्त्राणि, सैनिकान्, आयुधागारं, कोषं च निरीक्ष्य, सन्ध्योपासनं कृत्वा, स्वधर्ममनुस्मरेत्। गूढपुरुषान् प्रेष्य, भोजनं स्वयमेव आस्वाद्य, राजा अन्तःपुरे तिष्ठेत्; गीतवाद्यैः, अन्यैः च रक्षितः, सदा विचरेत्। पुनः पुष्करः उवाच—सैन्ययात्रायाः विधिं वक्ष्यामि। सप्तमे दिने राजा प्रस्थितव्यः। हरिं, शम्भुं, विनायकं च मधुरैः नैवेद्यैः पूजयेत्; द्वितीये दिने दिक्पालान् पूज्य, विश्रान्तिं कुर्यात्। शय्यायां वा शय्याप्राङ्मुखे वा, देवतान् पूजयित्वा, मनुं स्मरेत्—"नमः शम्भवे त्रिनेत्राय, रुद्राय, वरदाय च।" "नमः वामनाय, विकृताय, स्वप्ननाथाय; नमस्ते भगवन् देवदेव, त्रिशूलधारिन्, वृषवाहन।" "हे नित्य, स्वप्ने मम शुभाशुभं दर्शय; जाग्रतः दूरं यत्, तत् ब्रूहि"—इति मन्त्रं पुरोहितः जपेत्। एवं नीतिशास्त्रस्य, राजधर्मस्य, नित्यकर्मणां च कृत्यक्रमः, अग्निपुराणे यथोक्तं, सम्यग् अनुवर्णितः।