शृणु, भगवन्! पुष्करः इत्युक्तवान्—न कोऽपि केवलं वैरस्य वा मैत्र्याः वा निमित्तेन शत्रुः मित्रं वा भवति; द्वादश राज्ञां यः तवायं मण्डलविन्यासः, सः पूर्वं निरूपितः। त्रिविधाः शत्रवः विज्ञेयाः—कुलोत्पन्नः, साक्षात्, कृत्रिमश्च; तेषु यः आद्यः सः कठिनतमः इति विद्वांसः मन्यन्ते। अपि च साक्षात् शत्रुः अपि मया कृत्रिम एव कथ्यते; यश्च पश्चात्करः शत्रुः, तथैव शत्रुमित्राणि अपि शत्रवः एव। पश्चात्करं साधनैः शमयेत्, स्वजनं च; शत्रोः वधं मित्रेण कर्तुं प्राचीनाः स्तुवन्ति। मित्रं सन्निकर्षात् शत्रुत्वं गच्छति; अतः विजिगीषुः स्वयमेव यत्नेन सम्बन्धं छिनत्ति यः शक्तः। बलवृद्धौ अपि शत्रुभयम् नास्ति; यथा जनाः तस्मिन्सम्बद्धाः न स्युः, विश्वासः च स्थाप्यते। पुनः, पुष्करः उवाच—साम, भेदं, दानं, दण्डं च यथावत् उक्तवानस्मि; स्वदेशे दण्डः निरूपितः, अधुना परदेशे दण्डं वक्ष्यामि। दण्डः द्विविधः—प्रकटः च रहस्यमयश्च; ग्रामापहारः, ग्रामविनाशः, धान्यनाशः, दाहः च रहस्यदण्डस्य रूपाणि। प्रकटदण्डे विषदाहौ, विविधैः जनैः वधः, सत्पुरुषाणां जलानां च दूषणं स्यात्। इत्येतत् दण्डोपयोगः निरूपितः; अधुना, भार्गव, प्रमादं शृणु। युद्धे राजा मन्यते—"मम न कोऽपि विवादः अस्ति" इति चेत्, तदा हानिः वा क्षयः स्यात्, सन्धिना अपि। साम्ना प्राप्तः स्थितिः, दानात् वित्तनाशः; भेददण्डयोः हानिः चेत्, प्रमादमेव आश्रयेत्—"सः मां बाधितुं न शक्नोति" इति। "नाहं तम् अपि बाधयितुं शक्नोमि" इति चेत्, प्रमादमेव आश्रयेत्। यदि शत्रुः अवमानितः, पीडितश्च स्यात्, राजा तस्मिन् दण्डं योजयेत्। मायायाः विधिं वक्ष्यामि—नानाविधैः अपशकुनैः, मिथ्यावाक्यैः च शत्रोः सम्प्रचालनं, विशेषतः शिबिरस्थस्य। महतः पक्षिणः पृष्ठे दीप्तशिखां स्थापयेत्, द्विज, ततो विमोचयेत्, तथा शिखापतनं दर्शयेत्। एवं बहूनि दृश्यशकुनानि दर्शयेत्; विविधैः मायाभिः शत्रूणां सम्प्रचालनं कुर्यात्। ये तपस्विनः संवत्सरमुषित्वा वसन्ति, ते शत्रुनाशं घोषयेयुः; भूमिजयकामः राजा तेन शत्रून् कम्पयेत्। स्वस्य देवदत्तं वरं घोषयेत्, शत्रोः तु—"तेषां सैन्यं प्राप्तम्, निर्भयम् आक्रामत" इति। यदा संग्रामः आगच्छति, तदा वदेत्—"सर्वे अन्ये पराजिताः" इति; घोषैः क्रन्दनैश्च, शत्रुः हतः इति च प्रकाशयेत्। राजा, दिव्याज्ञया संप्राप्तबलः, सम्यक् सज्जः संग्रामाय, मायाविद्याम् अपि वक्ष्यामि; यथाकालं इन्द्रस्य आविर्भावं दर्शयेत्। राजा स्वचतुरङ्गबलं, मित्रैः सह देवकारणाय दर्शयेत्; सैन्यागमनं दर्शयेत्, शत्रुषु रक्तवृष्टिं चापि कुर्यात्। शत्रूणां छिन्नमस्तकानि राजप्रासादस्य अग्रे दर्शयेत्; षाड्गुण्यस्य विशेषतः सन्धिविग्रहयोः व्याख्याम् इदानीं करिष्यामि। सन्धिः, विग्रहः, यानम्, स्थानम्, भेदः, आश्रयः—एते षड् उपायाः कथिताः। सन्धिः संधिः इति प्रसिद्धः; वैरम् विग्रहः; विजिगीषा यानम् इति कथ्यते। स्वदेशे स्थितिः स्थानम्; अर्धबलप्रयाणं भेदः; मध्यस्थे शरणग्रहणम् आश्रयः। तुल्ये वा, बले वा सन्धिं कुर्वीत। दुर्बलः राजा स्वयमेव बलेन विग्रहेण प्रवर्तेत; तथापि शुद्धमित्रयुक्तः बलेन शरणं गच्छेत्। स्थानस्थः शत्रोः कार्यं विघ्नयितुं शक्नुवन् कुर्यात्; अशुद्धमित्रयुक्तः विग्रहम् आचरन्। प्रबलः राजा अशुद्धमित्रयुक्तः भेदोपायं गृहीत्वा योजयेत्; यदि राजा बलेन आक्रम्यते, संशयं न कुर्वीत। तत्र शरणग्रहणम् एव श्रेष्ठम्; उपायेषु एषः उत्तमः। यानात् महान् नाशः, व्ययः, श्रमः च जायते। यदा महद् लाभः स्यात्, तदा राजा तं यानोपायं गृहीत्वा प्रवर्तेत्; सर्वशक्तिवियुक्तः चेत्, शरणमेव आश्रयेत्। पुनः, पुष्करः उवाच—राज्ञः प्रतिदिनकृत्यानि वक्ष्यामि। रात्रेः द्वौ मुहूर्तौ शेषे, राजा स्वप्नं त्यजेत्। वादित्रैः, सूतैः, गीतैः च सह, ये च जनाः न केनचित् ज्ञायन्ते स्वजनत्वेन, तान् निरीक्षेत्। ततः आयव्ययवृत्तान्तं शृणुयात्, कार्याणि कुर्यात्, मलोत्सर्गात् स्नानगृहं गच्छेत्। प्रथमं दन्तधावनं कृत्वा, स्नायात्; संध्योपासना कृत्वा, वासुदेवं जपेन पूजयेत्। शुद्धेन हविषा होमं कुर्यात्, पितृभ्यः जलं दद्यात्, सुवर्णगां द्विजैः आशीर्वादितां दद्यात्। स्नातः, भूषितः, स्वमुखं सुवर्णदर्पणे पश्येत्, शुभशकुनानि दिवसस्य शृणुयात्। औषधं प्राश्य, शुभकर्माणि कृत्वा, गुरुदर्शनं, तस्य आशीर्वादं च लब्ध्वा, सभां गच्छेत्। तत्र ब्राह्मणान्, मन्त्रिणः, अमात्यान्, द्वारपालेन सूचितान् मान्याधिकारिणश्च पश्येत्। इतिहासान्, प्रवृत्तिं च शृणुयात्, कार्यनिर्णयांश्च; ततः न्यायविचारं कृत्वा मन्त्रिभिः सह मन्त्रयेत्। एवं नृपः सर्वकर्मसु यथाविधि प्रवर्तेत्, धर्मयुक्तः, यशस्वी च भवति।