अग्निपुराणम्

पुष्करः उवाच— हे राम, हे भृगुनन्दन, नगरस्य मार्गे यदि बहवः काकाः प्रविशन्ति तेनैव पन्था, तस्मिन् मार्गे रुद्धे नगरं जितं भविष्यति। सेनायाम् उपविश्य विश्रान्त्यर्थं काकः यदि कूजति, स च वामभागे स्थितः, भीतः वा कम्पितः वा, तदा महद् आपदं सूचयति। यदि सः छायायाम् अंगानि, वाहनानि, पादत्राणानि, छत्राणि, वस्त्राणि वा चेष्टयति, तदा तस्य पूजनं मृत्युम् आवहति; काम्येषु तु कार्येषु शुभदं भवति। यदि काकः द्वारमवलम्ब्य भ्रमति, स्वामी च गृहे नास्ति, अथवा रक्तं दग्धं वा वस्तु गृहं क्षिपति, तदा वह्निदाहस्य लक्षणम्। यदि रक्तवस्तु पुरतः स्थापयति, तदा बन्धनं भविष्यति। यदि पीतं सुवर्णं रजतम् वा वस्तु आनयति, लाभः सूचितः; यदि तानि अपनीयात्, हानिः। धनं पुरतः दृष्ट्वा लाभः; अपरिपक्वमांसम् वमति चेत्, भूमिलाभः; पङ्कं क्षिपति चेत्, क्षेत्रलाभः; रत्नं ददाति चेत्, महद् ऐश्वर्यम्। यात्रायाम् अनुकूलः काकः रक्षां जयम् च ददाति; प्रतिकूलः भयम् अपजयम् च। यदि पुरतः कूजन्तं काकं यात्री पश्येत्, तदा यात्रा विघ्नः। वामकाकः शुभः, दक्षिणकाकः हानिकारकः। वामः काकः सम्यग्गच्छन् श्रेष्ठः, मध्यः यथायोग्यः; प्रतिकूलं वामः न गन्तव्यः। काकः काम्यकार्यार्थं गृहे प्रविशति चेत्, तदर्थसिद्धिः। यदि एकपादेन सूर्यं प्रति स्थितः, भयम्; यदि विवरे स्थितः, महाप्रपत्तिः। हिमे काकः अशुभः, पङ्के तु प्रशस्यः। मलपूरितमुखः काकः सर्वकामान् पूरयति। अन्येऽपि पक्षिणः काकवत् विज्ञेयाः, हे भृगुवंशज। शिबिकायाः वामभागे स्थिताः श्वानः ब्राह्मणानां विनाशाय भवन्ति। यदि ते राजगृहे, पुरद्वारे, गृहान्तरे वा भषन्ति, तदा स्वामिनः मृत्युः। यदि श्वा वामभागे नासिकां स्पृशति, जयः; दक्षिणे, भयम्; दक्षिणबाहौ, यात्राविघ्नः। यात्रिकं प्रति स्थितः, विघ्नः। मार्गे निवारयन्, चौर्यलक्षणम्। यदि अस्थिपूरितं मुखं, वा रज्जुपूरितम्, हानिः। पादत्राणपूरितं मुखं, शुभम्; मांसपूरितं मुखं, अपि शुभम्। अशुभवस्तु वा लोमपूरितं मुखं, तु अशुभम्। पुरतः मूत्रं कृत्वा, भयम्; मूत्रं कृत्वा गत्वा, शुभम्; शुभस्थले वृक्षे वा गच्छति चेत्, शुभम्। शुभवस्तु गच्छन्, सिद्धिः। शृगालादयः अपि श्वानवत् ज्ञेयाः, हे राम। हेतुविना गर्जन्ति चेत्, स्वामिनः भयम्। रात्रौ विचित्रगर्जनं, आपद्वा मृत्युः। गोः रात्रौ रवनं, स्वामिनः शुभम्। वृषः विमुक्तः, राज्ञः जयः। गावः निर्भयम् खादन्ति, दत्ताः वा स्वकीयाः वा, शुभम्; वत्सेषु अनुरागं त्यजन्ति चेत्, गर्भपातः। भूमिं पादैः ताडयन्ति, विषण्णाः वा भीताः वा, भयम्। अङ्गानि स्निग्धानि, रोमाञ्चितानि, शृगालपङ्केन लिप्तानि वा, शुभम्। एष एव नियमः महिषादिषु अपि। अश्वः अन्येन आरूढः, जलस्थः, भूमौ परिभ्रमन् वा, न काम्यः। पतितः, हेतुविना सुप्तः, अशुभः। यवमधुरं द्वेष्टि, सहसा त्यजति चेत्, न प्रशस्यः। रक्तं मुखात् आगच्छति, कम्पते चेत्, न प्रशस्यः। कपोतशारिकाभिः एकाकी क्रीडति चेत्, मृत्युः। अश्रुपूर्णनेत्रः, जिह्वया पादौ लिहति चेत्, नाशः। वामपादेन भूमिं खनति, दिवा वामपार्श्वे सुप्तः, अशुभः। एकवारं मूत्रं करोति, मुखं सुप्तवत्, भयम्। आरोहणं न ददाति, प्रतिकूलं गृहम् प्रविशति चेत्, यात्राविघ्नः। वामपार्श्वं स्पृशति चेत्, यात्राविघ्नः। अश्वः हिनस्ति, पादं स्पृशति चेत्, संग्रामे जयः। गजः ग्रामे मैथुनं करोति चेत्, तत्र विनाशः। गजाङ्गना प्रसूता वा मदोन्मत्ता वा, राज्ञः अन्त्यं। आरोहणं न ददाति, प्रतिकूलं गृहम् प्रविशति चेत्, विघ्नः। मदं जहाति चेत्, राज्ञः मृत्युः। दक्षिणदन्तं हस्तेन स्पृशति, शुभम्; दक्षिणपादं वामेन स्पृशति, शुभम्। वृषाश्वगजाः शत्रुसैन्यं यान्ति चेत्, अशुभम्। व्योम्नः विहीनात् मेघात् महती वृष्टिः सेनायां पतति चेत्, विनाशः। ग्रहदोषाः, प्रतिकूलनक्षत्राणि, प्रतिकूलवाताः, यात्रा वा युद्धे, छत्रपातः भयम्। जनाः प्रमुदिताः, ग्रहाः अनुकूलाः, तदा जयलक्षणम्। यदि वीराः काकैः वा मांसभक्षिभिः वा पराजिताः, तदा मण्डलविनाशः। पूर्वदिग्, पश्चिमदिग्, ईशानदिग् च शुभाः। अथ पुष्करः उवाच— राजधर्मेण यात्रा-समये यथाविधि सर्वाणि विषयाणि प्रवक्ष्यामि। सूर्यस्यास्तमे, नीचस्थे, तिरस्कृते, शत्रौ चोदयमाने न गन्तव्यम्। ग्रहाः प्रतिकूलाः, पीडिताः वा, शुक्रः अशुभः, बुधः प्रतिकूलः, दिशिसंध्ये ग्रहः स्थितः, तत्र यात्रा त्याज्या। वैधृति-नक्षत्रे, व्यतीपातकाले, नागे, चतुष्पदे, किंतुघ्ने, यात्रा वर्ज्या। अमंगलकाले, मृत्यौ, विरोधे, जन्मनि, गण्डे, रिक्ततिथौ च न गन्तव्यम्। उत्तरदिग् पूर्वदिग् च संयुक्ते उच्येते; पश्चिमदिग् दक्षिणदिग् च अपि संयुक्ते। वाताग्निदिग्भ्यः उत्पन्नः परिघः न लङ्घनीयः; रवि, सोम, भौमवासरेषु अपि न गन्तव्यम्। वाताग्निदिशः परिघः न लङ्घनीयः; मित्रादिवासराः, इन्द्राप्सु वा, अपि वर्जनीयाः। सर्वद्वाराणि शुभानि; छायाकालांश्च वदामि— सूर्यस्य विंशतिः, सोमस्य षोडश, भौमस्य पञ्चदश, बुधस्य चतुर्दश, बृहस्पतेः त्रयोदश, शुक्रस्य द्वादश, शनैश्चरस्य एकादश शुभकार्यार्थं। जन्मलग्ने, इन्द्रधनुषि, प्रत्यक्षे, न गन्तव्यम्। शुभलक्षणस्य आरम्भे, हरिं स्मृत्वा, यात्रा आरभेत; मण्डलान्ते राज्ञः रक्षां प्रवक्ष्यामि। स्वामी, मन्त्रिणः, दुर्गं, कोशः, दण्डः, मित्रम्, देशः— एते सप्ताङ्गानि राज्यस्य। सप्ताङ्गराज्यस्य विघ्नाः नाशनीयाः; सर्वेषु मण्डलेषु वृद्धिः साधनीया। स्वकीयमण्डलं प्रथमं विज्ञेयम्; तस्य शत्रवः सीमन्तराजानः, तेषां च शत्रवः। संश्रितमित्रं मित्रम्; ततः शत्रुमित्रं; ततो मित्रमित्रं; ततो मित्रमित्रशत्रु। पूर्वं उक्तम्; इदानीं शृणु— ततोऽनुयायी, ततो घोष्यः। ततो घोष्यसारः; विजिगीषोः शत्रुयुक्तस्य मुक्तस्य वा एते विधयः। अत्र अपि निश्चितिः न शक्या; यो निग्रहानुग्रहयोः समर्थः, स तु मध्यस्थः। सर्वेषां निग्रहानुग्रहयोः समर्थः उदासीनः, स बलवान् भूमिपः। न कश्चित् शत्रु वा मित्रं केवलं द्वेषस्नेहयोः; तव द्वादशराजकं मण्डलं उक्तम्। त्रिविधाः शत्रवः— जातशत्रु, अन्तर्यामी, कृत्रिमशत्रु; तेषु जातशत्रुः कठिनतमः। अन्तर्यामी अपि मया कृत्रिमः; अनुयायी शत्रुः, शत्रुमित्राश्च। अनुयायिनं साधनैः शमयेत्, स्वं च; मित्रेण शत्रुनाशं पुरातनाः स्तुवन्ति। सन्निकृष्टमित्रं शत्रुत्वं यान्ति; तस्मात् विजिगीषुणा शक्त्या स्वयमेव सम्बन्धं छेत्तव्यम्। शक्तिवृद्धौ अपि शत्रुभयं नास्ति; जनाः तस्मिन् न सन्देहं कुर्वन्ति, विश्वासः स्थापनीयः। पुनः पुष्करः उवाच— सान्त्वं भेदं दानं दण्डं च उक्तं; स्वदेशे दण्डः, इदानीं परदेशे दण्डं वक्ष्यामि। दण्डः द्विविधः— प्रकाशः, गूढः; ग्रामारोपणं, ग्रामविनाशः, धान्यविनाशः, दाहः च। प्रकाशदण्डः विषं, अग्निः, विविधोपायैः वधः, साधूनां जलानां च मलिनता। दण्डप्रयोगः उक्तः; इदानीं प्रमादं शृणु— युद्धे राजा चिन्तयति, ‘मे नास्ति संघर्षः।’ तत्र यदि हानिर्लाभो वा जायते, सन्धिना अपि स्यात्; सान्त्वेन प्राप्तः स्थानं, दानेन धनहानिः। भेदेन दण्डेन वा हानिः, प्रमादं आश्रयेत्; ‘सः मम किमपि न करिष्यति।’ नाहं तं क्षोभयितुं शक्नोमि; तस्मात् प्रमादः। यदि शत्रुः अवमानितः, हानिः च, तदा राजा तत्र प्रवर्तेत। मायायाः उपायं वक्ष्यामि— अपशकुनैः, मिथ्यावचनेन, शत्रोः विशेषतः स्थितस्य चम्पे, क्षोभः। बृहद् पक्षिणः पुच्छे महतीं अग्निशिखां स्थापयेत्, ततः विसृजेत्, अग्निशिखापातं दर्शयेत्। एवं बहूनि दृश्यशकुनानि दर्शयेत्; विविधैः मायाभिः शत्रून् क्षोभयेत्। वर्षमेकं तपः कृत्वा मुनयः शत्रोः विनाशं घोषयन्ति; विजिगीषुः राजा तैः शत्रून् क्षोभयेत्। स्वस्य देवप्रसादं घोषयेत्, शत्रोः— ‘तेषां बलम् आगतम्, निर्भयम् आहत।’ युद्धे सम्प्राप्ते, वदेत्— ‘अन्ये सर्वे पराजिताः।’ घोषः क्रन्दनं च कर्तव्यम्, शत्रुः निहतः इति च। राजा दिव्याज्ञया प्रेरितः, सम्यगस्त्रधारी, माया-विद्याम् उपदिशामि; समयेन्द्रं दर्शयेत्।