अग्निपुराणम्

एवं पुष्करः भगवतः भार्गवस्य प्रश्नानामुत्तरं दत्तवान्। तस्य कथा शुभाशुभलक्षणानां विवेचनं सम्यक् प्रदर्शयति। पक्षिणः यदा दक्षिणतः आगच्छन्ति, ततः पश्चात् वामतः आगच्छन्ति, तदा ताः कामफलप्रदा ज्ञेयाः। शुभाः पक्षिणः श्यामाः, नाच्छू, शूह्, पिङ्गला, गृहगोधा च। किन्तु स्त्रीसूकरः, परपुष्टा, पुण्नामानः, वामतः आगच्छन्ति ये, स्त्रीनामकाः, भासः, कारूषः, कपिश्रीः, कर्णच्छित्, एते अपि गणनीयाः। कपिश्री, कर्णः, पिप्यिका, रुरुः, एनः—यदा दक्षिणतः आगच्छन्ति तदा शुभाः; गोः, सर्पः, शशः, वराहः, गोदाः अपि शुभलक्षणाः। अतः कपि वा भल्लूकः विपरीतदिशतः दृष्टः न काम्यः; पक्षी यः प्रतिदिनं यात्रायै अनुसरति, सः फलप्रदः। तस्य दिवसे एव फलम् विद्वद्भिः उद्घोषणीयम्; पक्षिणः मदोन्मत्ता, अन्नार्थिनः, युवा, वैरभावयुक्ताः अपि एवं विचार्याः। पक्षी यः सीमाम् प्रविश्य अन्तः तिष्ठति, द्विजः, तस्य फलं न विद्यते; किन्तु एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं, चतुर्वारं वा क्रन्दति, तदा शुभं फलप्रदं स्यात्। पञ्चषष्ठिवारं क्रन्दति चेत् निष्फलं, सप्तवारं पुनः फलप्रदं, तस्मात् अधिकं निष्फलं। तस्य क्रन्दनं जनानां रोमाञ्चं, वाहनानां भयम् जनयति; ज्वालानला वा सूर्यमुखी पक्षी भयवृद्धिकारी ज्ञेयः। हरण्यः शुभस्थले प्रथमं दृष्टः वर्षपर्यन्तं शुभफलप्रदः; अशुभस्थले अपि शुभः। यः जनः प्रथमदिवसे हरिणं पश्यति, तस्य वर्षफलं स्वयमेव ज्ञेयम्। पुष्करः पुनः उवाच—यदि बहवः काकाः नगरे विशिष्टमार्गे प्रविशन्ति, तस्मिन मार्गे बाधा स्यात्, तदा नगरी गृह्यते। काकः सैन्ये विश्रामाय स्थित्वा क्रन्दति, वामतः भयभीतः वा उद्विग्नः वा, तदा महद् भयम् सूचयति। छायायाम्, अंगेषु, वाहनेषु, पादत्राणेषु, छत्रेषु, वस्त्रेषु वा काकः तुण्डेन ताडयति, तदा पूजायां मृत्युः, कामार्थे शुभत्वम्। यदि काकः द्वारं परिक्रामति, गृहस्थस्य अनुपस्थितौ, रक्तं वा दग्धं वस्तु गृहं क्षिपति, तदा अग्निः। रक्तं वस्तु पुरतः स्थापयति चेत्, तदा बन्धनम्। पीतं वा सुवर्णं वा रौप्यं वस्तु आनीति, लाभः; तद् वस्तु हरति, हानिः। धनं पुरतः दृष्ट्वा लाभः; कच्चं मांसं वमनं भूमिलाभः; मृत्तिका क्षिपति, क्षेत्रलाभः; रत्नं ददाति, महाराज्यलाभः। यात्रिकस्य अनुकूलः काकः सुरक्षित्यं, विजयम्; प्रतिकूलः भयम्, विफलता। पुरतः क्रन्दति चेत्, यात्रा विघ्नः। वामः काकः शुभः, दक्षिणः हानिकारकः। वामः काकः सम्यक् दिशायां श्रेष्ठः; मध्यः दक्षिणः; वामः विपरीतदिशायां गमनं प्रस्थाननिवारकः। काकः कामार्थाय गृहं प्रविश्य, तस्य कामस्य सिद्धिः। एकपादेन सूर्यं प्रति स्थितः काकः भयम् जनयति; खण्डे स्थितः महद् अशुभम्। हिमे स्थितः काकः अशुभः, मृत्तिकया युक्तः प्रशंसनीयः। मलपूर्णमुखः काकः सर्वकामसिद्धिः। अन्ये पक्षिणः अपि काकवत् ज्ञेयाः, हे भार्गव। श्वानः सैन्यस्य वामभागे स्थितः ब्राह्मणविनाशकः। यदि राजा-स्थानं, नगरद्वारं, गृहं वा भषति, तदा स्वामिनः मृत्युः। वामभागं सूचयति, विजयः; दक्षिणभागं सूचयति, भयम्; दक्षिणभुजं स्पृशति, यात्राविघ्नः। यात्रिकं प्रति स्थितः विघ्नः; मार्गं बाधते, चौर्यसूचकः। अस्थिपूर्णं वा रज्जुपूर्णं मुखं हानिकारकः; पादत्राणपूर्णं वा मांसपूर्णं शुभः। अशुभवस्तु वा केशपूर्णं मुखं अशुभम्। पुरतः मूत्रं त्यजति, भयम्; मूत्रं त्यक्त्वा गच्छति, शुभम्; शुभस्थले वा वृक्षे गच्छति, शुभम्। शुभवस्तुं प्रति गच्छति, विजयः। शृगालः आदि अपि श्वानवत् ज्ञेयाः, हे राम। कारणं विना गर्जयन्ति चेत्, स्वामिभयम्। रात्रौ विचित्रगर्जनं, भयम् वा मृत्युः। गोः रात्रौ गर्जति, स्वामिशुभम्। वृषः मुक्तः, राजविजयः। गाः निर्भयम् खादन्ति, दत्ताः वा स्वकीयाः वा, शुभम्; वत्सस्नेहत्यागः गर्भपातकारकः। भूमिं पादेन ताडयन्ति, शोकप्रदाः वा भययुक्ताः, भयम्। अंगानि क्लिन्नानि वा रोमाञ्चयुक्तानि वा, शृगालमृत्तिकया लिप्तानि वा, शुभम्। एषा एव भैंसादिषु अपि। अश्वः अन्येन आरोहितः, जलस्थः वा, भूमौ लुठति वा, न काम्यः। अश्वः पतति वा, कारणं विना शयितः, अशुभम्। यवम् वा मधुरम् न इच्छति, त्वरितम् त्यजति वा, न प्रशस्तम्। रक्तं मुखात् आगच्छति वा, कम्पते वा, न प्रशस्तम्। कपोतैः वा सैकतेन अकेलेन क्रीडति, मृत्युः। अश्रुपूर्णं नेत्रम् वा, जिह्वया पादं चाटति, विनाशः। वामपादेन भूमिं खनति वा, दिवा वामपार्श्वे शयितः, अशुभम्। एकवारं मूत्रं त्यजति वा, शिथिलमुखः, भयम्। आरोहणं न अनुमन्यते वा, गृहं विपरीतदिशायां प्रविशति, यात्राविघ्नः। वामभागं स्पृशति, यात्राविघ्नः। हिनस्ति वा, पादं स्पृशति, रणविजयः। गजः ग्रामे मैथुनं कुर्यात्, स्थानविनाशः। स्त्रीगजः प्रसूति वा मदोन्मत्ता, राजान्तः। आरोहणं न अनुमन्यते वा, विपरीतदिशायां गृहं प्रविशति, विघ्नः। गजः मदं त्यजति, राजमृत्युः। वामपादं दक्षिणेन स्पृशति, शुभम्; दक्षिणदन्तं हस्तेन स्पृशति, शुभम्। वृषः, अश्वः, गजः शत्रुसैन्यं प्रति गच्छति, अशुभम्। सेना विह्वलिता, वर्षेण क्षिप्ता, विनाशः। विपरीतग्रहाः, नक्षत्राणि, वायुविपरीताः, यात्रायां वा युद्धे, छत्रपतनं भयम्। जनाः हृष्टाः, ग्रहाः अनुकूलाः, विजयसूचकः। सेनायाः काकैः वा मांसभक्षिभिः आक्रान्ताः, मंडलविनाशः। पूर्व, पश्चिम, ईशानदिशाः शुभाः। पुष्करः पुनः उवाच—यात्रायाः सर्वकार्याणि राजधर्मानुसारं वर्णयामि। सूर्यास्ते, नीचस्थे, आच्छादिते, शत्रुबलवृद्धौ, गच्छितुं न युक्तम्। ग्रहाः विपरीताः वा पीडिताः, शुक्रः अशुभः, बुधः विपरीतः, दिशिसंधौ ग्रहः, यात्रायाः त्यागः। वैधृति, व्यतीपात, नागनक्षत्रे, चतुष्पदः किंतुघ्नः चिह्नं, प्रस्थानं न युक्तम्। अशुभकाले, मृत्यौ, विरोधे, जन्मे, गण्डे वा रिक्ततिथौ, प्रस्थानं न युक्तम्। उत्तरपूर्वदिशाः एकीकृताः, पश्चिमदक्षिणदिशाः अपि एकीकृताः। वाताग्निदिशोत्पन्नं परिघं न उल्लङ्घनीयम्; सूर्य, चन्द्र, मंगलदिने अपि अशुभम्। वाताग्निदिशोत्पन्नं परिघं न उल्लङ्घनीयम्; मित्रादिदिने, इन्द्रवारुणदिने अपि त्याज्यः। सर्वद्वाराणि शुभानि; छायाकालः सूर्याय विंशतिः, चन्द्राय षोडशः, मंगलाय पञ्चदशः, बुधाय चतुर्दशः, गुरवे त्रयोदशः, शुक्राय द्वादशः, शनये एकादशः सर्वकार्येषु। जन्मलग्ने, इन्द्रधनुषि, प्रत्यक्षे प्रस्थानं न युक्तम्। शुभलक्षणारम्भे, हरिं स्मृत्वा, प्रस्थानं विजयाय। मंडलानां अन्ते राजरक्षां वक्ष्यामि। राज्यस्य सप्ताङ्गानि—स्वामी, मंत्री, दुर्गं, कोशः, दण्डः, मित्रम्, देशः। सप्ताङ्गराज्यस्य विघ्नाः नाशनीयाः; सर्वेषु मंडलेषु वृद्धिरेव राजा साधयेत्। स्वमंडलम् प्रथमं ज्ञेयम्; समीपस्थराजानः शत्रवः; शत्रुमंडलम् अपि। मित्रं संलग्नं ज्ञेयम्; ततः शत्रुमित्रम्; मित्रमित्रम्; ततः मित्रमित्रशत्रुः। पूर्वं उक्तम्; अधुना शेषम् शृणु; ततः पार्ष्णिग्राहः; ततः चक्रविनादः। ततः विनादसारः; विजयकामिनः शत्रुसंयुक्तस्य वा मुक्तस्य, द्विजः, एते प्रवर्तन्ते। अत्र अपि निश्चितता न कथनीयाः; यः समर्थः निवारयितुं वा अनुग्रहीतुं, सः मध्यस्थः। यः सर्वान् निवारयितुं वा अनुग्रहीतुं समर्थः, सः उदासीनः, पृथिव्याः प्रभुः। न कश्चन शत्रुः वा मित्रम् केवलं वैरमित्र्याय; तव मंडलं द्वादशराज्यात्मकम् उक्तम्। त्रिविधाः शत्रवः—कुलोत्पन्नः, सन्निकृष्टः, कृत्रिमः; प्राचीनः कठिनतमः। सन्निकृष्टः अपि कृत्रिमः; पार्ष्णिग्राहः शत्रुः, शत्रुमित्रः अपि। पार्ष्णिग्राहं उपायैः शमयेत्; स्वमंडलम् अपि। प्राचीनाः शत्रुनाशं मित्रेण प्रशंसन्ति। मित्रं सन्निकृष्टत्वात् शत्रुर्भवति; अतः शत्रुजयकामः स्वयमेव सम्बन्धं भिन्द्यात्। शक्तिवृद्धौ अपि शत्रुभयम् न युक्तम्; जनाः तस्य विषये न उद्विग्नाः स्युः, विश्वासः स्थापनीयः। पुष्करः पुनः उवाच—मायायाः, भेदस्य, दानस्य, दण्डस्य च विवेचनं कृतम्; स्वदेशे दण्डः, अधुना परदेशे दण्डं कथयामि। दण्डः द्विविधः—प्रकटः, गूढः; लूटनम्, ग्रामनाशः, धान्यनाशः, दाहः च। प्रकटदण्डः विषम्, अग्निः, विविधैः जनैः हननम्, साधूनां जलानां च मलिनता। दण्डप्रयोगः उक्तः; अधुना शृणु, भार्गव, प्रमादः—यदा राजा युद्धे चिन्तयति, 'मम कोऽपि विरोधः नास्ति।' एवं पुष्करेण सर्वे शुभाशुभलक्षणाः, यात्रायाः समयः, राजमण्डलस्य स्वरूपम्, मित्रशत्रुव्यवहारः, दण्डप्रयोगः च विस्तारपूर्वकं भगवतः भार्गवाय उपदिष्टम्।