अग्निपुराणम्

सर्वेभ्यः नमः। इदानीं अहं अग्निपुराणस्य उक्तानि श्लोकान् एकस्मिन् प्रवाहमयि, श्रद्धायुक्ते, संस्कृतकथायां पुनः कथयामि। पुरा, ऋषयः दिव्यज्ञानं विज्ञाय, पशु-पक्षिणां चरित्रं विविधानि विवेचयन्ति स्म। ते अवदन्—खञ्जरिता, दात्यूहः, वनवराहः, जीवकुक्कुटः, भारद्वाजः, सारङ्गः च दिवायाम् विचरन्ति। वागुर्यु, उल्लूकाः, शरभः, बकाः, शशाः, कूर्मः, रोमशाः, पिङ्गलाः च रात्रौ विचरन्ति। हंसाः, मृगाः, मार्जाराः, नकुलाः, रीक्षाः, सर्पाः, वृकाः, सिंहाः, व्याघ्राः, उष्ट्राः, ग्रामवराहाः, मनुष्याः च विविधकाले विचरन्ति। श्वानः, वृषभः, शृगालः, वृकः, कोकिलः, बकः, अश्वः, कौपीनिनः, गोदाः च दिवा रात्रौ च विचरन्ति। यत्र गच्छन्ति सेनायाः अग्रे समूहः, ते नेता इति कथ्यन्ते; ये भारं वहन्ति, ते मृत्युम् अनयन्ति। यदि कौआ गृहात् आगत्य अग्रे स्थित्वा काकः क्रन्दति, तदा राज्ञः अपमानम् वा भोजनकाले कलहम् सूचयति, विशेषतः यदि सः वामे स्थितः। रथादौ तस्य दर्शनम् शुभम्; पिकः यदि विषमे स्वरं कूजति, तदा चौर्यं सूचयति। यदि गच्छन् पुरुषः अग्रे मृगं पश्यति, तदा मृत्युम् आनयति; एवं रीक्षः, वराहः, शृगालः, व्याघ्रः, सिंहः, मार्जारः, गर्दभः च। एवं प्रतिलोमपक्षी, खरः, वामभागे कपीञ्जलः, दक्षिणे श्रेष्ठः पक्षी अपि वर्ण्यते। तित्तिरिपक्षी फलं निन्द्यं, पृष्ठतः दृश्यते न प्रशस्यते; किन्तु एनः, वराहः, पृषतः वामतः आगत्य दक्षिणतः आगच्छन्ति चेत् शुभम्। पक्षिणः दक्षिणतः आगत्य वामतः आगच्छन्ति चेत् इच्छितं फलम् ददाति; शुभाः श्यामाः, नाच्छू, शूह, पिङ्गलाः, गृहगोदाः च। स्त्रीवराहः, परपुष्टा, पुण्णामानः, वामतः आगच्छन्ति; स्त्रीनामकाः, भासः, कारूषः, कपिश्री, कर्णच्छित् अपि। कपिश्री, कर्णः, पिप्यीकाः, रुरुः, एनः दक्षिणतः आगच्छन्ति चेत् शुभम्; वृषभः, सर्पः, शशः, वराहः, गोदाः अपि शुभाः। अतः विलोमतः कपिः वा रीक्षः दृश्यते चेत् न इच्छनीयम्; किन्तु पक्षी प्रतिदिनम् अनुगच्छति चेत् प्रयाणाय फलदः। तस्य दिवसे फलम् ज्ञेयम्; पक्षिणः मद्यपः, अन्नार्थी, बालः, द्वेषयुक्तः अपि एवं गणनीयः। यदि पक्षी सीमाम् प्रविश्य अन्तः तिष्ठति, द्विजः, तदा निष्फलम्; किन्तु यदि एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं, चतुर्वारं क्रन्दति, शुभम् फलदं च। यदि पञ्चषष्ठिवारं क्रन्दति, निष्फलम्; सप्तवारं पुनः फलदं; ततोऽधिकं निष्फलम्। जनानां रोमाञ्चं, रथानां भयम् जनयति; ज्वालानला वा सूर्यमुखी पक्षी भयवृद्धिं करोतु। यदि मृगः शुभस्थले प्रथमं दृश्यते, तदा वर्षपर्यन्तं शुभम्; अशुभस्थले अपि शुभम्। यः प्रथमं दिवसम् एवं मृगं पश्यति, तस्य वर्षस्य फलं स्वानुरूपम् ज्ञेयम्। पुष्करः पुनः अवदत्—यदि कौआः मार्गेण नगरं प्रविशन्ति, मार्गः रुद्धः चेत्, नगरं विजितं भविष्यति। कौआ सेनायाम् विश्रान्त्यर्थम् स्थित्वा क्रन्दति चेत्, वामे वा भययुक्तः वा, महान् भयः सूचितः। यदि छायायाम्, अङ्गे, रथे, पादत्राणे, छत्रे, वस्त्रे वा ताडयति, पूजायाम् मृत्युः, इच्छायाम् शुभम्। यदि कौआ द्वारम् परिक्रामति, गृहात् दूरस्थस्य, रक्तं वा दग्धं वस्तु गृहं क्षिपति, अग्निः सूचितः। अग्रे रक्तं स्थापयति चेत्, बन्धनम्; पीतं वा सुवर्णं वा रजतं स्थापयति चेत् लाभः; तद् हरति चेत् हानिः। अग्रे धनं दृश्यते चेत् लाभः; अपक्वं मांसं वमनम् भूमिलाभः; मृत्तिका क्षिपति चेत् क्षेत्रलाभः; रत्नं ददाति चेत् महद् ऐश्वर्यं। यात्रिकाय अनुकूलः कौआ रक्षां विजयम् आनयति; प्रतिकूलः भयम् अपवृद्धिं च। यदि कौआ अग्रे क्रन्दति चेत्, यात्राय बाधा। वामकौआ शुभः, दक्षिणकौआ हानिकारः। वामः कौआ यथादिशं गच्छति चेत् श्रेष्ठः; मध्यः दक्षिणः; वामः प्रतिलोमं गच्छति चेत् निष्क्रमणं न भवति। यदि कौआ इच्छितार्थाय गृहं प्रविशति, तस्यार्थस्य सिद्धिः। सूर्यं प्रति एकपादेन स्थितः चेत् भयम्; गर्ते स्थितः चेत् महान् दुःखम्। हिमे स्थितः कौआ अशुभः; मृत्तिकायुक्तः प्रशस्यः। मलयुक्तमुखः कौआ सर्वकामान् पूरयति। अन्ये पक्षिणः अपि कौआवत् ज्ञेयाः। श्वानः यदि शिविरस्य वामभागे स्थितः, ब्राह्मणानां विनाशः। यदि राजस्थानम्, नगरद्वारम्, गृहं वा भक्षति, स्वामिनः मृत्युः। यदि वामभागं श्वानः घ्राणयति, सिद्धिः; दक्षिणं, भयम्; दक्षिणहस्तम्, यात्राय बाधा। यात्रिकं प्रति स्थितः, बाधा; मार्गं रुद्धः, चौर्यं। अस्थियुक्तं वा रज्जुयुक्तं मुखम्, हानिः; पादत्राणयुक्तं वा मांसयुक्तं, शुभम्। अशुभवस्तु वा केशयुक्तं मुखम्, अशुभम्। अग्रे मूत्रं क्षिपति, भयम्; मूत्रं क्षिप्य दूरं गच्छति, शुभम्; शुभस्थलं वा वृक्षं गच्छति, सिद्धिः। शृगालः अन्ये च श्वानवत् ज्ञेयाः। अकारणम् गर्जयन्ति चेत्, स्वामिनः भयम्; रात्रौ अजीर्ण गर्जनम्, भयः वा मृत्युः। वृषभः रात्रौ गर्जति चेत्, स्वामिनः शुभम्। वृषभः विमुक्तः, राज्ञः विजयः। गाः निर्भयम् खादन्ति, दत्ताः, स्वकीयाः वा, शुभम्; बाला त्यजन्ति चेत्, गर्भपातः। भूमौ पदैः ताडयन्ति, विषण्णाः वा, भयम्; लज्जायुक्ताङ्गाः, रोमाञ्चयुक्ताः, शृगालमृत्तिकायुक्ताः, शुभम्। एतत् महिषादीनां अपि। अश्वः अन्येनारूढः, जलस्थः, भूमौ परिभ्रमति चेत्, न इच्छनीयम्। पतितः वा अकारणम् सुप्तः, अशुभम्। यवम् वा मधुरम् न इच्छति, अशुभम्। रक्तं मुखात् आगच्छति वा कम्पनम्, न प्रशस्यते। कपोतैः वा मैना पक्षिभिः एकाकी क्रीडति चेत्, मृत्युः। अश्रुपूर्णनेत्रः, पादं जिह्वया लिलिह्यति चेत्, विनाशः। वामपदेन भूमिं ताडयति, दिवा वामपार्श्वे सुप्तः, अशुभम्। एकवारं मूत्रं क्षिपति, निद्रायुक्तमुखम्, भयम्। आरोहणम् न अनुमन्यते, प्रतिलोमदिशं गृहं प्रविशति, यात्राय बाधा। वामपार्श्वं स्पर्शयति, यात्राय बाधा। हिनस्ति वा पदं, युद्धे विजयः। गजः ग्रामे मैथुनं कुर्यात् चेत्, ग्रामविनाशः। स्त्रीगजः प्रसवति वा मदयुक्तः चेत्, राजविनाशः। आरोहणम् न अनुमन्यते, प्रतिलोमदिशं गृहं प्रविशति, बाधा। मदः नास्ति चेत्, राज्ञः मृत्युः। दक्षिणदन्तं हस्तेन स्पर्शयति चेत्, शुभम्; वामपादं दक्षिणेन स्पर्शयति, शुभम्। वृषभः, अश्वः, गजः शत्रुसैन्यं गच्छति चेत्, अशुभम्। सेना विह्वलाभ्रवृष्ट्या ताड्यते चेत्, विनाशः। प्रतिकूलग्रहाः, नक्षत्राणि, वायवः, सेनायां वा संग्रामे, छत्रपातः भयम्। जनाः हृष्टाः, ग्रहाः अनुकूलाः, विजयः। काकैः वा मांसभक्षपशुभिः सेनायाः बाधा, विनाशः। पूर्वदिशा, पश्चिमदिशा, ईशानदिशा शुभाः। पुष्करः पुनः अवदत्—गमनस्य सर्वं राजधर्माधारितं वक्ष्यामि। सूर्यास्ते, नीचस्थे, आवृत्य वा, शत्रुबलवृद्धौ, न गन्तव्यम्। प्रतिलोमग्रहाः, पीडिताः, शुक्रः अशुभः, बुधः प्रतिलोमः, दिशिसन्धिग्रहः, न गन्तव्यम्। बैधृति नक्षत्रे, व्यतीपाते, नागनक्षत्रे, चतुर्भुजः वा किंतुघ्नः, न गन्तव्यम्। दुःखकाले, मृत्यौ, विरोधे, जन्मे, गण्डे वा रिक्ते तिथौ, न गन्तव्यम्। उत्तरदिशा पूर्वदिशा च संयुक्ते; पश्चिमदिशा दक्षिणदिशा च संयुक्ते। वाताग्निप्रसूतं परिघं न लङ्घयेत्; सूर्य, चन्द्र, मङ्गलदिने अपि अशुभम्। मित्रादीनां दिनानि, इन्द्रवारुणदिनानि अपि त्याज्यानि। सर्वद्वाराणि शुभानि; छायाकालः सूर्यस्य विंशति, चन्द्रस्य षोडश, मङ्गलस्य पञ्चदश, बुधस्य चतुर्दश, गुरोः त्रयोदश, शुक्रस्य द्वादश, शनैश्चरस्य एकादश। जन्मलग्ने, इन्द्रधनुषि, प्रत्यक्षे, न गन्तव्यम्। शुभशकुनारम्भे, हरिं स्मृत्वा, विजयाय गन्तव्यम्। अन्ते राज्यरक्षणं वक्ष्यामि। राज्यस्य सप्ताङ्गानि—स्वामी, मन्त्री, दुर्गम्, कोशः, दण्डः, मित्रम्, देशः। सप्ताङ्गराज्यस्य विघ्नाः नष्टव्याः; सर्वेषु मण्डलेषु वृद्धिः साध्या। स्वमण्डलम् प्रथमम्; पार्श्वस्थराजाः तस्य शत्रवः; शत्रुमण्डलम् अपि। मित्रम् अनुगतम्; ततः शत्रुमित्रम्; मित्रस्य मित्रम्; ततः मित्रमित्रशत्रुः। एतत् पूर्वं उक्तम्; इदानीं शृणु—पृष्ठग्रहणम्, ततः घोषः। ततः घोषसारः; विजयकामिनः शत्रुसंयुक्तस्य वा विमुक्तस्य, एतानि योजनीयानि। अत्र अपि निश्चयः न स्यात्; यः समर्थः निग्रहणे वा अनुग्रहे, सः मध्यस्थः। यः सर्वेषु समर्थः, सः उदासीनः, पृथिव्याः शक्तिमान् स्वामी। एवं दिव्यज्ञानं ऋषिभिः संप्रेषितम्, पशु-पक्षिणां, ग्रहाणां, दिशां, शकुनानां च लक्षणानि, राजधर्मस्य मण्डलव्यूहं च, श्रद्धया ज्ञेयम्।