अग्निपुराणम्

शृणु, भगवन्! पशुपक्षिणां चिह्नैः सह यथाक्रमं शुभाशुभलक्षणानि पुराकल्पे कथितानि, तानि प्रवक्ष्यामि सम्यक्। क्रूरचिह्ने तु तारे ग्रह उदीर्यमाणे वा तेजोमयं शुभचिह्नं विज्ञेयम्। सूर्यस्य गमनसमीपे धूम्रमयं चिह्नं ज्ञेयम्। यदा चिह्नं दृश्यते तदा ज्वलन्मयं स्यात्, यदा विमुक्तं तदा दाहमयं स्मृतम्। एतानि त्रयाणि तेजोमयानि स्मृतानि, अन्यानि पञ्च शान्तानि अपि निर्दिष्टानि। यदा तेजोमयं चिह्नं दिशि दृश्यते तदा तद्दिश्यं नाम, ग्रामे वा वने वा निर्जने वा निषिद्धवृक्षे च गृह्यते तद्दौम्यं नाम। अशुभे स्थले तु स्थलतेजोमयं विज्ञेयम्, हे द्विजोत्तम! स्वजात्यनुचितकर्मणि तु कर्मतेजोमयं कथितम्। शब्दतेजोमयं तु विरुद्धं भीषणं शब्दं, जातितेजोमयं तु केवलं मांसभोजिनां ज्ञेयम्। तेजोमयाच्छान्तमयं सर्वविधैः विशेषैः परीक्ष्य ज्ञेयम्। मिश्रचिह्नात् तु मिश्रं फलं, तस्य शुभाशुभं फलम् उक्तव्यं। गावः अश्वाः उष्ट्राः गर्दभाः श्वानाः शारिकाः गृहगोधाः चटकाः बकाः कूर्माः चान्ये च ग्रामवासिनः स्मृताः। मार्जाराः कुक्कुटाः च गृहेषु अपि वनेषु विचरन्ति, तेषां रूपभेदात् सदा विवेकः कार्यः। गवर्णाः मयूराः चक्राः गर्दभाः शुकाः काकाः कुलहाः कुकुभाः श्येनाः फेरुकाः अञ्जनाः वानराः च, शतघ्नाः चटकाः कृष्णकाकाः श्येनाः भारद्वाजाः तित्तिराः पतङ्गाः त्रिविधाः कपोताः च। खञ्जरितः दात्यूहः वनशूकरः जीवकुक्कुटः भारद्वाजः सारङ्गः दिवा विचरन्तः ज्ञेयाः। वागुर्युः उलूकाः शरभाः बकाः शशाः कूर्माः रोमशाः रक्तवर्णाः रात्रौ विचरन्तः। हंसाः मृगाः मार्जाराः नकुलाः ऋक्षाः सर्पाः वृकाः सिंहाः व्याघ्राः उष्ट्राः ग्रामशूकराः मनुष्याश्च। श्वानाः वृषाः कोलाः वृकाः कोकिलाः बकाः अश्वाः कौपीनकाः गोधाः दिवा रात्रौ च विचरन्ति। य एव गच्छन्तः अग्रे समूहतः चरन्ति ते अध्यक्षाः कथिताः; ये भारं वहन्ति, ते पृष्ठतः मृत्युदायिनः। यदा काकः गृहात् आगत्य पुरतः स्थित्वा कूजति, तदा राज्ञः अवमानं वा भोजनकाले विवादं वा सूचयति, विशेषतः सः यदि वामतः स्थितः स्यात्। यानस्य समीपे काकदर्शनं शुभम्, सः यदि वामे वा दक्षिणे वा दृश्यते। मयूरस्य कूजनं विरुद्धं चेत्, तद् चौर्यं सूचयति। यदा गच्छतः पुरतः मृगः दृश्यते, तदा मृत्युदायकः; तथा एव भल्लूकः, वराहः, कोलः, व्याघ्रः, सिंहः, मार्जारः, गर्दभः च। एवमेव प्रतिलोमपक्षी, खरः कठोरस्वरः, वामकपीञ्जलः, दक्षिणे स्थितः श्रेष्ठः इति निर्दिष्टम्। तित्तिरिपक्षी, यस्य फलम् निषिद्धम्, सः पृष्ठतः दृश्यते चेत् न प्रशस्यः; किन्तु एनः, वराहः, पृषतः च वामतः आगत्य दक्षिणतः च शुभाः। पक्षिणः दक्षिणतः आगच्छन्तः ततो वामतः च इच्छितफलदायकाः ज्ञेयाः; शुभाः श्यामा, नाच्छू, शूह्, पिङ्गला, गृहगोधा च। सूकर्यः परपुष्टा, पुण्डमानाः, वामतः आगच्छन्तः; स्त्रीनामधेयाः, भासः, कारूषः, कपिश्री, कर्णच्छित् अपि। कपिश्री, कर्णः, पिप्यीका, रुरुः, एनः दक्षिणतः आगच्छन्तः शुभाः; वृषभः, सर्पः, शशः, वराहः, गोधा अपि शुभलक्षणम्। अतः वानरस्य वा ऋक्षस्य प्रतिलोमदर्शनं न वाञ्छितम्; पक्षी यः प्रतिदिनं अनुसरति, प्रस्थितस्य फलदायकः। तस्य तु तस्यैव दिने फलं विज्ञेयम्; पक्षिणः मत्ताः, खाद्यर्थिनः, बालाः, वैरिणः अपि एवं विचार्याः। पक्षी सीमाम् प्रविश्य स्थिरः चेत्, निःफलः; एकवारं द्विवारं त्रिवारं चत्वारं वा कूजति चेत्, शुभः फलदायकः। पञ्चषु षट्सु कूजनं निःफलम्; सप्तसु पुनः फलदायकम्; अतीते तु निःफलम्। सः जनानां रोमाञ्चनं जनयति, यानानां च भीतिं; ज्वालानला वा सूर्यमुखी नाम पक्षी भीतिवर्धिनी। मृगः शुभस्थले प्रथमं दृश्यते चेत्, वर्षमेकं शुभफलदायकः; अशुभस्थले अपि सः अनुकूलः। यः प्रथमदिवसे तादृशं मृगं पश्यति, सः स्वफलम् वर्षाय विज्ञातव्यम्। एवं पक्षिपशूनां शुभाशुभलक्षणानि कथितानि। काकानां विशेषलक्षणानि शृणु। यदि बहवः काकाः कस्यचित् मार्गे नगरं प्रविशन्ति, स मार्गः रुद्धः चेत्, नगरं ग्रहीष्यति। सेना मध्ये काकः विश्राम्य कूजति चेत्, यदि वामतः, भीतः, उद्विग्नः च, महान् आपद् सूच्यते। यदि छायां वा अङ्गानि वा यानानि वा पादत्राणानि वा छत्रं वा वस्त्रं वा पिण्डति, पूजिते मृत्युः, इच्छितार्थे शुभम्। यदि काकः द्वारं परिभ्रमति प्रस्थितस्य, वा रक्तं दग्धं वा गृहं क्षिपति, अग्निदायकम्। रक्तं पुरतः स्थापयति चेत्, बन्धनसूचकः। पीतम्, सुवर्णं, रजतम् आनयति चेत्, लाभः; तद् हरति चेत्, हानिः। पुरतः धनम्, लाभः; कच्चं मांसं वमति चेत्, भूमिलाभः; मृदं क्षिपति चेत्, क्षेत्रलाभः; रत्नं ददाति चेत्, महद्राज्यं। यः काकः यात्रायाः अनुकूलः, तस्य रक्षणं विजयश्च; प्रतिकूलः, भीतिर्भ्रंशश्च। पुरतः कूजनं, विघ्नदायकम्। वामकाकः शुभः, दक्षिणकाकः हानिकरः। वामकाकः सम्यग्गच्छन् श्रेष्ठः, मध्ये दक्षिणः; प्रतिलोमगमनं वामकाकस्य, निष्क्रमणविघ्नदायकम्। काकः इच्छितार्थे गृहम् आगच्छति चेत्, तदर्थसिद्धिः। एकपादेन सूर्याभिमुखः स्थितः चेत्, भीतिदायकः। विवरे स्थितः, महद् अनिष्टम्। हिमे स्थितः, अशुभः; मृदिना युक्तः, प्रशस्यः। मलपूर्णमुखः, सर्वकामदायकः। अन्ये पक्षिणः अपि काकवत् ज्ञेयाः। श्वानः सेनायाः वामे स्थितः, ब्राह्मणनाशकः। राजगृहे, नगरद्वारे, गृहान्तरे वा भषति चेत्, स्वामिनो मृत्युः। वामपार्श्वे घ्राणं, जयदायकम्; दक्षिणे, भीतिदायकम्; दक्षिणबाहौ, यात्राविघ्नदायकम्। प्रस्थितस्य अभिमुखः स्थितः, विघ्नदायकः। मार्गं रुद्ध्वा, चौरसूचकः। अस्थिपूर्णमुखः वा रज्जुपूर्णमुखः, हानिकारकः। पादत्राणपूर्णमुखः, शुभः; मांसपूर्णमुखः अपि शुभः। अशुभवस्त्रपूर्णमुखः वा रोमपूर्णमुखः, अहितकरः। पुरतः मूत्रं, भीतिदायकम्; मूत्रं कृत्वा गच्छति चेत्, शुभम्; शुभस्थले वृक्षे वा गच्छति, सिद्धिदायकम्। शुभवस्तु गच्छति चेत्, सफलः। कोलादयः अपि श्वानवत् ज्ञेयाः। निःकारणं हन्युः चेत्, स्वामिनः भीतिः। रात्रौ विप्रकीर्णध्वनिः, आपद्वा मृत्युः। वृषभः रात्रौ बधति चेत्, स्वामिनः शुभम्। वृषभः मुक्तः, राज्ञः जयदायकः। गावः निर्भयम् खादन्ति, दत्ताः वा स्वकीयाः वा, शुभम्; वत्सेभ्यः विरक्ताः, गर्भपातदायकाः। भूमिं पदैः ताडयन्ति, विषण्णाः वा भीताः वा, भीतिदायकम्। स्नेहसिक्ताङ्गाः, रोमाञ्चिताः, कोलमृदिना लिप्ताः, शुभलक्षणम्। एष एव भेदः महिषादिषु अपि। अश्वः अन्येन आरोहितः वा, जले उपविष्टः वा, भूमौ परिभ्रमन् वा, न वाञ्छितः। पतितः, अकारणं सुप्तः, अशुभः। यवप्रियः वा मधुप्रियः वा न स्यात्, न प्रशस्यः। रक्तं मुखात् आगच्छति वा, कम्पते वा, न प्रशस्यः। कपोतैः वा सारिकाभिः एकाकी क्रीडति चेत्, मृत्युदायकः। नेत्रे अश्रुपूर्णे, जिह्वया पादं लिहति चेत्, नाशसूचकः। वामपादेन भूमिं खनति वा, दिवा वामेन शयितः, अशुभम्। एकवारं मूत्रं, सुप्तमुखः, भीतिदायकम्। आरोहणं न सहते, प्रतिलोमगमनं गृहं, यात्राविघ्नदायकम्। वामपार्श्वं स्पृशति चेत्, यात्राविघ्नदायकम्। हिनस्ति, पादं स्पृशति चेत्, रणविजयदायकम्। गजे ग्रामे मैथुनं, तद्ग्रामनाशकः। स्त्रीगजा प्रसूता वा मदोन्मत्ता वा, राजविनाशकः। आरोहणं न सहते, प्रतिलोमगमनं गृहं, विघ्नदायकम्। मदनाशः, राजमृत्युदायकः। दक्षिणपादेन वामपादं स्पृशति चेत्, शुभम्; दक्षिणदन्तं हस्तेन स्पृशति चेत्, शुभम्। वृषभः अश्वः गजः च शत्रुसैन्यं गच्छन्ति चेत्, अशुभम्। सेना मेघच्छिन्नवृष्ट्या पीडिता चेत्, विनाशिनी। ग्रहदोषः, तारा, प्रतिकूलवातः, युद्धे छत्रपतनं, भीतिदायकम्। जनाः प्रमुदिताः, ग्रहाः अनुकूलाः, विजयसूचकः। वीराः काकैः मांसभक्षकैः वा पीड्यन्ते चेत्, विनाशसूचकः। पूर्वा, पश्चिमा, ईशान्यः दिशः शुभाः। इदानीं प्रस्थानकाले यथोचितं प्रवक्ष्यामि। सूर्यास्ते, नीचस्थे, तिरस्कृते, शत्रौ चोदयमाने, न गन्तव्यम्। ग्रहाः प्रतिलोमाः, पीडिताः, शुक्रः अशुभः, बुधः प्रतिलोमः, दिशिसंध्यां स्थितः ग्रहः च, तदा यात्रा त्याज्या। वैधृत्यां, व्यतीपाते, नागनक्षत्रे, चतुष्पदे किंतुघ्ने च, न प्रस्थितव्यम्। अमङ्गले, मृत्यौ, प्रतिकूले, जन्मनि, गण्डे, रिक्ततिथौ च, न प्रस्थितव्यम्। उत्तरदिशा पूर्वदिशा च संयुक्ते कथिते; पश्चिमदक्षिणदिशौ अपि तथैव। वाताग्निसंभवे परिघे न गन्तव्यम्; सूर्यचन्द्रमङ्गलवासरेषु अपि न शुभम्। तद्वत् मित्रवासरे, इन्द्रवारुणवासरे च, परिघे न गन्तव्यम्। सर्वे द्वाराणि शुभानि; छायाकालांश्च वक्ष्यामि। सूर्यस्य विंशतिः, चन्द्रस्य षोडश, मङ्गलस्य पञ्चदश, बुधस्य चतुर्दश, गुरोस्त्रयोदश, शुक्रस्य द्वादश छायाकाला विज्ञेयाः। एवं, हे राम! शुभाशुभचिह्नानां पशुपक्षिणां च, प्रस्थानकाले च यथोचितं लक्षणं पुरा मुनिभिः प्रवर्णितम्।