अग्निपुराणम्

एकदा पुष्करः महर्षिः धर्मार्थं समुपविष्टाय रामाय पुराणोपदेशं प्रचक्रौ। स उवाच—यः पुरुषः गृहम् प्रविशन् वा, किमपि कार्यं कर्तुं प्रयत्नं वा कुर्वन्, तस्य मार्गे यदि किञ्चिदशुभं लिङ्गं दृश्यते, तर्हि सः सर्वप्रथमं हरिं सम्पूज्य स्तुत्वा च अशुभनाशं प्राप्नोति। यदि तादृशं लिङ्गं पुनः दृश्येत, तदा अन्येन मार्गेण गृहम् प्रविष्टव्यमिति। श्वेतानि पुष्पाणि श्रेष्ठानि, पूर्णः कुम्भः उत्तमः, मांसं मत्स्यं दूरशब्दः वृद्धः एकाकी च, चर्मरहितं पशुश्च इत्येतानि दृष्टानि यदा भवन्ति, तदा तानि शुभानि लक्षयन्ति। गावः, अश्वाः, गजाः, देवा अग्निश्च दीप्तः, नवदूर्वा, स्निग्धगोमयः, वेश्या, सुवर्णं, रौप्यं रत्नानि च, वाक्, सिद्धौषधयः, मुद्रिका, शस्त्राणि, छत्रं, आसनं, राजचिह्नानि, अश्रुनिष्क्रान्तः मृतशरीरं च—एतानि सर्वाणि शुभलक्षणानि स्मृतानि। फलानि, घृतं, दधि, क्षीरम्, अक्षताः, दर्पणः, मधु, शङ्खः, इक्षुः, मंगलवाक्यं, अन्नं, वाद्ययंत्राणि, गीतं, मेघानां गम्भीरध्वनिः, विद्युत्प्रकाशे मनसः संतोषश्च—एतानि सर्वे शुभलक्षणानि, तेषु मनःप्रसादः श्रेष्ठतमः। पुनः पृष्करः रामाय प्रोवाच—यदा कश्चित् स्थितः, प्रयाणाय उद्यतः, प्रश्नार्थं वा तिष्ठति, तदा तस्य देशस्य नगरे च शुभाशुभलक्षणानि प्रादुर्भवन्ति। यानि लक्षणानि दीप्तानि, तानि दुष्फलानि, शान्तानि तु शुभफलानि फलितज्ञैः निगदितानि। षड्विधानि दीप्तलक्षणानि कालदेशकर्मशब्दजातिभेदैः परिगण्यन्ते। पूर्वस्मिन् पूर्वस्मिन् बलवत्तरं ज्ञेयम्; दिवा चरं रात्रौ, रात्रौ चरं दिवा, विशेषेण बलवत्तरं स्यात्। क्रूरलिङ्गेषु, नक्षत्रग्रहाद्युदये दीप्तलक्षणं ज्ञेयम्; सूर्यस्य गमनकाले धूम्रलिङ्गं। यदा लिङ्गं सन्निहितं तदा दीप्तं; मुक्तं तु ज्वलनसमं स्मृतम्। एतानि त्रिणि दीप्तलक्षणानि, अन्यानि पञ्च शान्तानि। दिशि दीप्तं लिङ्गं दिश्युदितं, ग्रामे वने निर्जने च गृह्यं, निन्दितवृक्षे अपि तद्वत्। अशुभस्थले स्थलदीप्तं, कृत्ये स्वजात्यनुचिते क्रियादीप्तं, विकृतः शब्दः शब्ददीप्तं, केवलमांसभक्ष्यं जातिदीप्तं। दीप्तलिङ्गात् शान्तलिङ्गं सर्वभेदैः निर्णीयते; मिश्रलिङ्गात् मिश्रफलम्, तदपि वक्तव्यम्। गावः, अश्वाः, उष्ट्राः, गर्दभाः, श्वानः, शारिकाः, गृहगोदाः, चटकाः, बकाः, कूर्माः, इत्यादयः ग्रामवासिनः कथ्यन्ते। माषाः, कुक्कुटाः गृह्याः, तथापि वनचराः अपि; तेषां रूपभेदेन निर्णयः सदा करणीयः। गोशृङ्गाः, मयूराः, चक्राः, गर्दभाः, शुकाः, काकाः, कुलाहाः, कुकुभाः, शकुन्तयः, फेरुकाः, अञ्जनाः, वानराः च। शतघ्नाः, चटकाः, कृष्णपक्षिणः, काकाः, शकुन्तयः, भारद्वाजाः, तित्तिरयः, पतङ्गाः, त्रिविधाः कपोताः च। खञ्जरितः, दात्यूहः, वनशूकरः, जीवकुक्कुटः, भारद्वाजः, सारंगः दिवाचराः ज्ञेयाः। वागुर्युः, उलूकः, शरभः, बकः, शशकः, कूर्मः, रोमशः, रक्तवर्णः रात्रौचराः। हंसाः, मृगाः, माषाः, नकुलाः, ऋक्षाः, सर्पाः, वृकाः, सिंहाः, व्याघ्राः, उष्ट्राः, ग्रामशूकराः, मनुष्याश्च। श्वा, वृषभः, शृगालः, वृकः, कोकिलः, बकः, अश्वः, कौपीनधारी, गोदाः दिवानिशं चरन्ति। यः कश्चित् गच्छन् अग्रे समूहं नेतारं, स नेता कथ्यते; यः भारं वहति, स पृष्ठतः मृत्युदायकः। यदि काकः गृहेभ्यः आगत्य, पुरतः स्थित्वा रौति, तदा राजद्वेषं वा भोजनकाले कलहं वा सूचयति, विशेषतः सः वामभागे तिष्ठति चेत्। यानमध्ये तस्य दर्शनं शुभम्, सवामदक्षिणं; मयूरस्य विकृतध्वनिः चौर्यं सूचयति। यदा प्रयाणे मृगः पुरतः दृश्यते, तदा मृत्युः, तथैव ऋक्षः, शूकरः, शृगालः, व्याघ्रः, सिंहः, माषः, गर्दभः च। तथैव प्रतिलोमपक्षी, खरः कठोरध्वनिः, वामभागे कपिञ्जलः, दक्षिणे श्रेष्ठः इति। तित्तिरिः, यस्य फलम् अपवाद्यते, पृष्ठतः दृश्यते न प्रशस्यते; किन्तु एनः, वराहः, पृषतः वामतो आगत्य दक्षिणतः गच्छन्ति चेत् शुभः। दक्षिणतो आगत्य वामतो गच्छन्ति पक्षिणः कामफलदायकाः; शुभाः श्यामाः, नाच्छुः, शूह्, पिङ्गला, गृहगोदाः च। स्त्रीसूचितः सूकरः, परपुष्टा, पुण्यमानः, वामतो आगतानि, स्त्रीनामधेयानि, भासः, कारूषः, कपिश्री, कर्णच्छित् अपि। कपिश्री, कर्णः, पिप्यीका, रुरुः, एनः दक्षिणतः आगतानि शुभानि; वृषभः, सर्पः, शशकः, वराहः, गोदाः अपि शुभदायकाः। अतः वानरः वा ऋक्षः विपरीतदिशतः आगच्छन् न काम्यः; प्रतिदिनं अनुगच्छन् पक्षी प्रयाणिनः कार्यसिद्धये। तस्य फलं तस्मिन्नेव दिने ज्ञेयम्; पक्षिणः मद्यपाः, अन्नार्थिनः, बालाः, वैरिणः अपि तद्वत् विचार्याः। यदि पक्षी सीमां प्रविश्य तिष्ठति, तर्हि निष्फलः; एकवारं, द्विवारं, त्रिवारं, चतुर्वारं वा क्रन्दति चेत्, स शुभः फलदायकः। पञ्चषष्ठिवारं क्रन्दति चेत् निष्फलः; सप्तवारं पुनः फलदायकः, ततोऽधिकं निष्फलः। स जनानां रोमाञ्चकारणं, यानानां भयहेतुः; ज्वालानला वा सूर्यमुखी नाम पक्षी भयवर्धिनी। यदि मृगः शुभस्थले प्रथमदिने दृश्यते, तदा वर्षमेकं शुभफलदायकः; अशुभस्थले अपि स एव फलदायकः। एवं यः पुरुषः तादृशं मृगं प्रथमदिने पश्यति, सः स्वफलम् वर्षपर्यन्तं ज्ञातव्यमिति। एवं महर्षिः पृष्करः शुभाशुभलक्षणानां रहस्यं रामाय सम्यक् निवेदयामास।