अग्निपुराणम्

राजा तेजसा सूर्यसमः, तं निरीक्षितुं कठिनः, रूपेण चन्द्रमाः इव लोकरञ्जनं करोति। स सर्वत्र चरत्सर्वत्रगैः सूचकैः वायुवद् व्याप्नोति जगत्। दोषनिग्रहणेन स वैवस्वतधर्मराज इव सञ्जायते। दुष्टबुद्धीन् दहन् अग्निवत् प्रज्वलति; द्विजातिभ्यः दानप्रदानेन धनाधिपतिरिव दृश्यते। धनधाराप्रवर्तनेन स देवेषु वरुणः कथ्यते; धैर्येण लोकान् धारयन् राजा पर्जन्यतुल्यः स्यात्। अथ पुष्करः उवाच— दण्डविधानस्य विधानं प्रवक्ष्यामि, येन राजा परमं श्रेयः प्राप्नोति। त्रयः यवाः एकं कृष्णलम् भवन्ति, पञ्च कृष्णलानि एकं मासं कुर्वन्ति। षष्टिः कृष्णलानि, हे राम, अर्धकर्षस्य प्रमाणम्; षोडश मासानि सुवर्णस्य परिमाणम्। चत्वारः सुवर्णाः निष्कः, दश निष्काः धारणम् इति; एषा ताम्ररजतसुवर्णानां मितिः स्थिता। दण्डत्रयं—मध्यमः पञ्च, उत्तमः सहस्रं इति। यदि कोऽपि चौरैः लुप्तं वस्तु "मया लुप्तम्" इति ब्रूयात्, राजा तस्य प्रत्यर्पणं कृत्वा यथायोग्यं दण्डं दद्यात्। परन्तु यः मिथ्यावचनं करोति, विपरीतचित्तः वा, तेन त्रिगुणः दण्डः दातव्यः, साक्ष्यदातारः अपि तथैव। ब्राह्मणः निर्वास्यः, किन्तु न खाद्यवर्जितः; एष धर्मः। निक्षेपद्रव्यस्य दुरुपयोगी सम्पूर्णं निक्षेपमूल्यं दण्डं दद्यात्। धर्मज्ञ, वस्त्रादीनां चापि एषैव विधिः; धर्मः न हीयते। यः निक्षेपं नाशयति, अथवा अनिक्षिप्तं याचते, चौरवत् दण्डनीयौ, द्विगुणदण्डं दद्यात्; अज्ञानेन परद्रव्यविक्रेता अपि। निःदोषः अपि चेत् जानन् कर्म करोति, चौरवत् दण्डार्हः। यः शिल्पार्थं द्रव्यं गृहित्वा न यथोचितं ददाति, स दण्डार्हः। सेवकं समयात् पूर्वं विसर्जयन् तावत् दण्ड्यः; क्रयविक्रययोः पश्चात् यदि मन्यते— दशाहपर्यन्तं स्वामी प्रत्यर्पयेत् अथवा प्रतिगृह्णीयात्; दशाहात् परं न पुनः ग्राह्यं, न प्रतिदेयम्। कन्या दत्ता, परन्तु न समर्पिता चेत्, दातुः अन्यस्मै दानं कृत्वा द्विशतं दण्डं राजा दद्यात्। तत्रापि राजा उत्तमं दण्डं दद्यात्; सत्यवचनं च सत्यसंकल्पं च पुण्याय भवति। अन्यत्र लोभेन विक्रेतुः षट्शतानि दण्डः; पशुपालः भोज्यं वेतनं च गृहित्वा अर्धधनुषः अपि न दद्यात्, स दोषी। तं शतदण्डं राजा दद्यात्, रक्षायां विफले सुवर्णं दद्यात्; ग्रामस्य चतुःशतधनुष्पर्यन्तं सीमा। नगरस्य तु द्विगुणत्रिगुणं विनियोज्यं; तत्र तु उष्ट्रपालः न कृषिफलनि परीक्षेत्। अक्षितिक्षेत्रे धान्यनाशे न दण्डः; परन्तु यः गृहं, उद्यानं, क्षेत्रं वा बलात् गृह्णाति— स पञ्चशतदण्ड्यः, अज्ञानतः द्विशतदण्ड्यः; सीमाभेदकाः प्रथमदण्डेन दण्डनीयाः। क्षत्रियः ब्राह्मणं निन्दन् शतदण्ड्यः; वैश्यः द्विशतदण्ड्यः, शूद्रः तु दण्डदायः। ब्राह्मणः क्षत्रियं निन्दन् पञ्चाशद्दण्ड्यः; वैश्याय पञ्चाशद्धनार्धम्, शूद्राय द्वादशदण्डः। वैश्यः क्षत्रियं निन्दन् प्रथमदण्ड्यः; शूद्रः क्षत्रियं निन्दन् जिह्वाच्छेद्यः। शूद्रः ब्राह्मणान् धर्मोपदेशं कुर्वन् दण्डार्हः; श्रुतदृष्टसाक्ष्ये मिथ्यावादी द्विगुणोत्तमदण्ड्यः। साधूनां निन्दकः पापकथया उत्तमदण्ड्यः; प्रमादात् स्नेहात् वा अर्धदण्ड्यः। यः मातरं, पितरं, ज्येष्ठभ्रातरं, श्वशुरं, आचार्यं वा निन्दति, आचार्यमार्गं गच्छति वा, स शतदण्ड्यः। हीनजातिः अथवा द्विजातिरपि, कस्यचित् अङ्गेन अपराधं कुर्वन्, तदङ्गं राजा क्षिप्रं छिनत्ति। गर्वात् भूमौ निःश्वासं कुर्वन्, राजा ओष्ठौ छिनत्ति; सार्वजनिके मूत्रत्यागे लिङ्गच्छेदः; अश्लीलवचनप्रयोगे गुदच्छेदः। अधमः उत्तमासनारूढः स्याद्, तस्य च पृष्ठच्छेदः; यदङ्गं हिंसां करोति, तदङ्गं छेतव्यम्। गावः, हस्तिनः, अश्वान्, उष्ट्रान् हन्तारः पादहस्तार्धच्छेद्याः; निर्फलवृक्षनाशकः सुवर्णदण्ड्यः। मार्गे, सीमायाम्, उदकसञ्चये चौर्यं कृत्वा, स विज्ञायाविज्ञाय वा द्विगुणं दद्यात्। राजा तस्य लाभं वा फलम् गृह्णीयात्, ततः निर्दिष्टदण्डं दद्यात्। यः कूपात् रज्ज्वां घटं वा गृह्णाति, सार्वजनिकस्योदकस्थानस्य रज्जुं छिनत्ति, स मासमेकं दण्ड्यः; प्राणनाशे मृत्युदण्ड्यः; दशघटाधिकं धान्यचौर्ये मृत्युदण्डः। अन्येषां तु एकादशगुणदण्डः; सुवर्णरजतस्त्रीचौर्ये मृत्युदण्डः। यथाकृतं यथाङ्गं चौरः कुर्वन्, तदेव राजा तस्मात् गृह्णीयात्। ब्राह्मणः किञ्चित् शाकधान्यं गृह्णन् न दोषी; पश्वर्थं वा देवार्थं चौर्ये, पापकर्मी सन्, पापकर्मे प्रवृत्तः हन्तव्यः।