शृणु, राजधर्मस्य गूढमूलानि विवृणोमि। उपायाः सप्त संज्ञायन्ते — साम, दानं, भेदः, दण्डः, मायैव तिरस्कारः च। तत्र साम द्विविधं — सत्यम् अनवरतम् च। असत्यं साम केवलं दुष्टानां तिरस्काराय योज्यते; किन्तु ये कुलीनाः, धर्मनिष्ठाः, सत्यपरायणाः, आत्मसंयमिनः च, तेषु सत्यम् साम एव योजनीयम्। सत्येन साम्ना असुराः अपि वशीक्रियन्ते; एवं तस्य लाभः प्रतिपाद्यते। राजा स्वजनानां भयस्य दोषं प्रदर्श्य आशां प्रकाशयेत्; तेनैव बाह्यान् भेदयेत्, किन्तु स्वकुलस्य भेदकान् सततं रक्षेत्। अन्तरङ्गस्य शमेन एव रिपुः विजीयते। दानं सर्वोत्तम उपायः; दानेन इह परत्र च सुखं लभ्यते। दानेन सर्वे वशं नीयन्ते। केवलं दाता संयुक्तान् शत्रून् भेदयितुं शक्नोति; यत् त्रिभिः न साध्यते, तद् दण्डेन कर्मणा च साध्यते। सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्; दण्डः यथायोग्यं न योजितः सर्वं नाशयति। निर्दोषान् दण्डयन्, दोषिनः न दण्डयन् राजा विनश्यति। देवाः, दानवाः, नागाः, मानवाः, सिद्धाः, पिशाचाः, पक्षिणः च — सर्वे सीम्नः उल्लङ्घयन्ति यदि दण्डः न स्थाप्यते। राजा अनियन्तृन् यम्यति, अयम्ये अपि दण्डं योजयति; तस्मात् निग्रहदण्डाभ्याम् विद्वांसः तं दण्डं इति जानन्ति। राजा तेजसा सूर्यवत् दृष्टुं कठिनः; रूपेण चन्द्रमिव लोकान् मोदयति। गुप्तचरैः लोकं व्याप्य राजा वातवत् भवति; दोषान् निगृह्य वैवस्वतः यमः इव। दुष्टचित्तान् दहन् अग्निवत्, द्विजातिभ्यः दानं दत्त्वा कुबेरवत्। सम्पत्तिं प्रवहन् देवेषु वरुणः इति कथ्यते; क्षमया लोकान् धारयन् पर्जन्यवत् भवति। इदानीं पुष्करः उवाच — दण्डनियमं प्रवक्ष्यामि येन राजा परमं प्रयोजनं प्राप्नोति। त्रयः यवाः एकं कृष्णलम्; पञ्च कृष्णलाः एकं मासम्। षष्टिः कृष्णलाः अर्धं कर्षम्; षोडश मासाः एकं सुवर्णम्। चत्वारः सुवर्णाः एकं निष्कम्; दश निष्काः एकं धारणम्; तद् ताम्रस्य, रजतस्य, सुवर्णस्य मितिः। मध्यदण्डः पञ्च, उच्चतमः सहस्रः। यदि चोरैः कश्चित् हर्यते, 'मया हृतम्' इति वदति, राजा तस्य वस्तुं पुनः दत्त्वा यथायोग्यं दण्डं योजयेत्। यः तु मिथ्यावाक्यं वा विपरीतचेतना वा वदति, त्रीगुणं दण्डं दातव्यः; मिथ्यासाक्षिणः अपि। ब्राह्मणः देशात् निष्कासनीयः, किन्तु अन्नं नापहरणीयम्; इदम् नियमः। यः निक्षेपं दुरुपयुज्यते, तस्य निक्षेपस्य मूल्यम् एव दण्डः। धर्मज्ञ, वस्त्रादीनां तु समानं नियमः; विधिः न हीयते। यः निक्षेपं विनश्यति, अथवा अनिक्षिप्तं याचते, तौ चौरवत् दण्डनीयौ, द्विगुणं दण्डं दातव्यौ; अज्ञानात् परवस्तु विक्रीणन् अपि। दोषरहितः अपि जानन् चौरवत् दण्डं अर्हति। कर्मदक्षः शुल्कं प्राप्त्वा कर्म न करोति, सः दण्डनीयः। सेवकं समयात् पूर्वं त्यजन् यथायोग्यं दण्डं अर्हति; विक्रीणन् वा क्रीत्वा वा पश्चात् पश्चात्तापः यदि भवति, दशदिनेषु स्वामी पुनः दातुं वा गृह्णातुं वा शक्नोति; दशदिनात् परं न पुनः ग्रहणीयम्, नापि दातव्यम्। कन्या दत्ता, किन्तु न समर्पिता; यदि पुनः अन्यस्मै दत्तवती, दाता राजा द्वारा द्विशतं दण्डं अर्हति। तत्रापि उच्चतमं दण्डं स्थापनीयम्; सत्यसंकल्पः सत्यवाक्यः पुण्यं निश्चितं। अन्यत्र लोभेन विक्रीता विक्रेता षट्शतानि दण्डं अर्हति; गोपालः आहारं वेतनं प्राप्त्वा अर्धधनुषं न ददाति, दोषी। सः शतं दण्डं अर्हति, वा सुवर्णं यदि रक्षणं न करोति; शतधनुषमितिः ग्रामस्य सर्वतः सीम्नः। नगरस्य तु द्विगुणं वा त्रिगुणं स्थापनीयम्; तत्र उष्ट्रपालः उत्पादने निरीक्षणं न करोतु। यदि रक्षितक्षेत्रे धान्यं नश्यति, दण्डः न योज्यते; किन्तु धमेन गृहं, उद्यानं, क्षेत्रं वा गृहीत्वा, पञ्चशतानि दण्डं, अज्ञानात् द्विशतं; सीम्नः उल्लङ्घकाः प्रथमदण्डं अर्हन्ति। क्षत्रियः ब्राह्मणं निन्दति, शतं दण्डं; वैश्यः द्विशतं, राम, शूद्रः शारीरदण्डं। ब्राह्मणः क्षत्रियं निन्दति, पञ्चाशत् दण्डं; वैश्याय अर्धपञ्चाशत्, शूद्राय द्वादश। वैश्यः क्षत्रियं निन्दति, प्रथमदण्डं; शूद्रः क्षत्रियं निन्दति, जिह्वा छेदनीयम्। शूद्रः ब्राह्मणेभ्यः धर्मोपदेशं ददाति, दण्डनीयः; मिथ्यासाक्षी उच्चतमं दण्डं द्विगुणं दातव्यः। साधून् कुप्रवचनैः निन्दन् उच्चतमं दण्डं अर्हति; असावधानात् वा स्नेहात् वा अर्धदण्डं। यः मातरं, पितरं, ज्येष्ठभ्रातृं, श्वसुरं, गुरुम् वा निन्दति, अथवा गुरुपथं गच्छति, शतं दण्डं अर्हति। एवं राजधर्मस्य उपायाः, दण्डनियमः, दानस्य महत्त्वं, साम्नः प्रभावः, भेदस्य युक्तिः, माया तिरस्कारस्य च विवरणं कृतम्।