अग्निपुराणम्

राज्ञः सदाचारस्य रहस्यं पृष्करेण निरूपितम्। स राजा, हे महाराज, मयूरवत् सौम्यरूपः स्यात्, श्वा इव भक्त्यावस्थितः, कोकिलवत् मधुरवाग्भवेत्। सदा काकवत् सावधानः स्यात्, अज्ञातदेशे वसेत्, अनिरीक्षितं भोजनं शय्यां वा न स्पृशेत्। अपरिचितां स्त्रीं न समीपगच्छेत्, अपरिचितं नौकं न आरोहेत्; यः राजा प्रमादमाचरति, स राज्यं च प्राणांश्च नश्यति। यथा वत्सः वृद्धः कृत्स्नकर्मणि युक्तः भवति, तथा, महाबाहो, सुपोषितं राज्यं कर्मणि समर्थं भवति। सर्वं कर्म दैवपुरुषकाराभ्यां प्रवर्तते; तत्र दैवं चिन्तनीयम्, पुरुषकारेणैव क्रियते। पृष्कर उवाच—यद् दैवमिति कथ्यते, तत् पूर्वशरीरकृतं कर्मैव; अतः विद्वांसः पुरुषकारमेव लोके परं मन्यन्ते। दुष्टदैवमपि पुरुषकारेण जय्यते; किं तु पूर्वकृतसद्गुणकर्मणा विना अपि यशः सिध्यति। यदा पुरुषकारः दैवसम्पत्त्या युक्तः स्यात्, तदा तस्य फलं दृढं भवति, हे भार्गव; दैवपुरुषकाराभ्यां फलमवश्यं भवति। यथा काले वर्षेण संयुक्ताः कृषयः फलं प्रयच्छन्ति, तथा स्वधर्माचरणं कर्तव्यं, न प्रमादः, न केवलं दैवाश्रयणम्। सर्वे कार्याणि सामादिभिः साध्यन्ते; साम, दानं, भेदः, दण्डश्च—एते मुख्योपायाः। शृणु, सप्तोपायाः—साम, दानं, भेदः, दण्डः, मायोपायः, उपेक्षा, इन्द्रजालमिति; साम द्विविधं—सत्यं चानृत्तं च। अनृतसाम केवलं दुष्टानां निग्रहे प्रयुज्यते; ये तु कुलीनाः, धर्मिष्ठाः, धैर्यवन्तः, आत्मसंयताः—तान् प्रति सत्यमेव साम प्रयुज्यते। एवमपि दानवाः सत्येन साम्ना जिताः; एवं सामादीनां फलमुक्तम्। स्वजनानां भीतानां दोषे एव आशां प्रकाशयेत्; तेनैव बाह्यजनाः भिद्यन्ते, किन्तु स्वकुलभेदकात् सदा रक्षितव्यम्। अन्तःपुरस्य शमनेन शत्रुः जय्यते। दानं सर्वोपायेषु श्रेष्ठम्—दानेन हि इहामुत्र च भोगः लभ्यते; दानद्वारा न कोऽपि वशे न नीयते। केवलं दाता एव संयुक्तानपि शत्रून्भेदयितुं शक्नोति; यन्न त्रयः साधयन्ति, तत् दण्डेन कर्मणा च साध्यते। सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्; दण्डस्य विपरीतप्रयोगे सर्वं नश्यति। राजा निर्दोषं दण्डयति, दोषिनं न दण्डयति चेद्, स विनश्यति। देवाः, दानवाः, सर्पाः, मनुष्याः, सिद्धाः, प्रेताः, विहङ्गाश्च—एते सर्वे दण्डाभावे मर्यादां लङ्घेयुः। यः संयम्य असंयतं, अयं च दण्ड्यं दण्डयति, संयमदण्डाभ्यां स एव विद्वद्भिः दण्ड इति कथ्यते। तेजसा राजा सूर्यवत् द्रष्टुं कठिनः, रूपेण चन्द्रवत् लोके हर्षदायकः। गुप्तचरेण स राजा सर्वत्र व्याप्यते, वायुवद्; दोषनिग्रहेण स वैवस्वतधर्मराज इव। दुष्टचेतांसि दहन् अग्निवत् भवति; द्विजातिभ्यो दानदानेन धनाधिप इव। धनप्रवाहप्रसारणात् स देवेषु वरुणः, क्षमया लोकधारणात् पर्जन्यवत् स राजा। पृष्कर उवाच—दण्डनियमं प्रवक्ष्यामि, येन राजा परमं पदं प्राप्नोति। त्रयः यवास्तु एकं कृष्णलम्, पञ्च कृष्णलानि एकं माषम्। षष्टिः कृष्णलानि, हे राम, अर्धकर्षं भवन्ति; षोडश माषाः एकं सुवर्णं भवन्ति। चत्वारः सुवर्णाः एकं निष्कं, दश निष्काः एकं धराणं; एषा रजतस्य, ताम्रस्य, सुवर्णस्य मापिका। मध्यदण्डः पञ्च, उच्चतमः सहस्रपरिमाणः। यः चौरैः लुप्तः स्यात्, 'लुप्तोऽस्मि' इति वदति, राजा तं सम्प्रत्यपि प्रतिपादयति चेत्, यथायोग्यं दण्ड्यः। यः तु मिथ्यावादी वा विपरीतवक्ता, स त्रिगुणदण्ड्यः; साक्षिणः अपि मिथ्यावादिनः तथैव। ब्राह्मणो निर्वासनीयः, न तु अन्नविप्रदायकः; एष धर्मः। निक्षेपद्रोही समूल्यदण्ड्यः। वस्त्रादिकं विनष्टं चेत्, तत्रापि समानः नियमः। निक्षेपं नाशयन्, अथवा अनिक्षिप्तमपि याचमानः, चौरवत् दण्ड्यौ, द्विगुणदण्ड्यौ; अन्यस्य वस्तु अज्ञानात् विक्रयन् अपि। निर्दोषोऽपि चेतनया कुर्वन् चौरवत् दण्ड्यः। यः शिल्पद्रव्यं प्रतिगृह्य न सम्प्रददाति, स दण्ड्यः। सेवकस्य समयात् पूर्वं विसर्जनं तावत् दण्ड्यं; विक्रयक्रीते वस्तुनि विक्रयदिने पश्चात् दशाहपर्यन्तं स्वामी प्रत्यवापयितुं शक्नोति। दशाहात् परं न पुनराग्राह्यं, न प्रतिदेयम्। कन्या दत्ता सति, न यावत् हस्ते समर्पिता, तदा पुनरन्यस्मै ददाति चेत्, दाता द्विशतदण्ड्यः। तत्राप्युत्तमदण्डः दातव्यः; सत्येन चेष्टया वाचा च पुण्यं निश्चितम्। अन्यत्र लोभेन विक्रयविक्रेता षट्शतान्तदण्ड्यः; गवयकः तु अन्नवेतनं प्राप्य, अर्धधनुष्कं न ददाति चेत्, स दोषी। एवं पृष्करेण धर्मनियमाः, दण्डनियमाः, राजधर्मस्य रहस्यानि च सुन्दररूपेण प्रतिपादितानि।