शृणु, भगवन्, राजधर्मस्य पवित्रां कथाम्। तत्र पूर्वं सम्यग्दन्तशुद्धये मुखवास्यं निर्दिष्टम्—दालचिनीं च पथ्यां च तुल्यभागेन गृहित्वा, तयोः अर्धभागं शशिभागं च, तदनन्तरं ताम्बूलपत्रसमानं कृत्वा, रमणीयं मुखवास्यं भवति। एवं स्वच्छमुखः सन्, राजा स्त्रीणां नित्यं रक्षां कुर्यात्, ताः पुत्रेषु मातृषु च विशेषतः विश्वासं न कुर्यात्। पुष्करः पुनः उवाच—राजा युवराजस्य रक्षां सम्यक् कुर्यात्, धर्मार्थकामशास्त्रेषु च तं शिक्षयेत्, धनुर्वेदे च निपुणत्वं प्रापयेत्। विश्वसनीयैः आचार्यैः कलाः अपि युवराजः शिक्षेत, न तु मिथ्यावादिभिः स्तुतिप्रियैः; तस्मै शरीररक्षायाः नाम्ना रक्षिणः नियोजयेत्। क्रोधिनः लोभिनः दर्पिणः च सह संगं न अनुमन्येत्; गुणयुक्तः अपि दुर्नियन्त्रणीयः सुखैः बन्धनं अर्हति। नियमितं युवराजं सर्वेषु कार्येषु स्थापयेत्; राजा मृगयां सुरापानं द्यूतं राज्यनाशकानि कर्माणि च वर्जयेत्। दिवास्वप्नं व्यर्थविहारं कटुवचनं परदूषणं क्रूरदण्डं वित्तदोषं च परित्यजेत्। दुर्गविनाशः, कोषदोषः, अव्यवस्था च समृद्धिनाशस्य कारणानि इति प्रसिद्धम्। अयुक्ते काले देशे च दानं, अयोग्ये पात्रे दानं, स्वार्थाय दानं—एतानि पापानि, अधर्माय च सन्ति। कामं क्रोधं मदं अभिमानं लोभं दर्पं च त्यक्त्वा, स्वदासान् जित्वा, ततः प्रजाजनं ग्राम्यांश्च विजेतुम् अर्हति। प्रथमं बाह्यशत्रून्, ततः अन्तरशत्रून्, त्रिविधान् रिपून् च जयेत्; वृद्धान् बान्धवान् कृत्रिमबान्धवान् च पूर्ववत् पूजयेत्। पित्रा पितामहेन वा मित्रं, सहचरं सीमापालं वा, रिपुं कृत्रिममित्रं च—एते त्रिविधमित्राणि सन्ति। राजा मन्त्रिणः राष्ट्रं दुर्गं कोषः सेनामित्रं च—एते सप्त राज्याङ्गानि। राजैव मूलम्, तं रक्षेयुः; तस्मात् राज्यं तस्मिन् विशेषतः प्रतिष्ठितम्। यः राज्याङ्गद्रोही, तम् उचिते काले निहन्यात्, कोमलं वा कठोरं वा यथायोग्यम्। एवं राजा उभयलोके दासैः न अवमान्यः स्यात्; अत्र हि दासाः यः राजानं अवज्ञायन्ति, तस्य हर्षं कीर्तिं च नाशयन्ति। जनानां प्रियत्वाय सदा दानशीलः स्यात्, स्निग्धस्मितेन वदेत्, प्रजाः तुष्यन्तु। यः राजा दीर्घसूत्रः, तस्य कार्यं नश्यति; रागदर्पाभिमानद्वेषपापकर्मभिः तस्य कर्म विनश्यति। दुष्टवचनस्य विषये विलम्बः प्रशस्यते; राजा रहस्यं न प्रकाशयेत्, रहस्ययुक्तः राजा न कदापि विनश्यति। रूपैः संकेतैः गत्या कर्मणा वाचा च, नेत्रवदनपरिवर्तैः च—अन्तर्यं ज्ञायते; परन्तु राजा एकाकी न मन्त्रयेत्, न च बहुभिः सह। इच्छन् बहुभिः मन्त्रयेत्, परं प्रत्येकस्य मन्त्रं पृथक् विचिन्तयेत्; मन्त्रिषु अपि मन्त्रं न प्रकाशयेत्। विश्वासः कस्यचित् कुतश्चित् भवति; परं निर्णयं एकः प्राज्ञः एव कुर्यात्। अनुशासनाभावे राजा नश्यति, अनुशासनेन राज्यं प्राप्नोति; त्रैवेद्याद् त्रिविधं ज्ञानं, नित्यं दण्डविद्यां च शिक्षेत्। अनुसन्धानविद्यां वित्तज्ञानं, जीविकोपायांश्च लोके शिक्षेत्; जितेन्द्रियः एव प्रजाः नियंत्रयितुं शक्नोति। सर्वे देवाः द्विजातयश्च पूजनीयाः, तेषु दानं दीयते; द्विजातिदानं अक्षयं निधिः, यदेकैः नाश्यते इति। रणान्न पलायनं, प्रजारक्षणं, ब्राह्मणेषु दानं—एतानि राज्ञः परमं श्रेयः। दरिद्राणां अनाथानां वृद्धानां विधवानां च कल्याणं जीविकाः च दद्यात्। वर्णाश्रमव्यवस्थां पालयेत्, तपस्विनः पूजयेत्; सर्वेषु न विश्वसति, परं तपस्विषु विश्वासः कर्तव्यः। कारणेनैव विश्वासं कर्तव्यं, परमार्थविचारः स्यात्; क्रौञ्चवत् विचिन्तयेत्, सिंहवत् धैर्येण आचरितव्यम्। शृगालवत् गृह्णीयात्, शशवत् निवर्तेत, वराहवत् दृढं प्रहारं कुर्यात्। मयूरवत् कौशलं धारयेत्, श्ववत् निष्ठां, कोकिलवत् मधुरवाक् स्यात्। कौचकवत् सदा जागरूकः स्यात्, अज्ञातदेशे वसेद्, अनपरीक्षितं अन्नं शय्यां वा न स्पृशेत्। अज्ञातां स्त्रीं न समीपगच्छेत्, अज्ञातनौकां न आरोह्येत्; प्रमत्तो राजा राज्यं प्राणांश्च हान्यति। यथा वत्सः वृद्धः कार्ययोग्यः भवति, तथा सुस्थितं राज्यं कार्यक्षमं भवति। सर्वं कर्म दैवपुरुषकाराभ्यां संपद्यते; तत्र दैवं चिन्त्यम्, पुरुषकारे कर्तव्यं। पुष्करः पुनः उवाच—दैवं नाम पूर्वकृतं कर्म एव, तस्मात् पुरुषकारः श्रेष्ठः इति प्राज्ञैः कथ्यते। दुष्टदैवं अपि पुरुषकारेण जय्यते; परं पूर्वकृतपुण्येन अपि किञ्चित् कर्म स्वतः सिद्ध्यति। पुरुषकारः दैवसम्पत्त्या फलति; उभयं फलदं इति। यथा वर्षेण सह बीजं काले फलं ददाति, तथा धर्मेण सह कार्यं कुर्यात्, न आलस्यं न केवलदैवाश्रयः। सर्वे कार्याः सामादिदण्डोपायैः साध्यन्ते; साम, दानं, भेदः, दण्डः इति चत्वारः उपायाः मुख्याः। एवं, राजधर्मस्य गूढा रहस्यानि, उत्तमानि च आचार्यः पुष्करः निर्दिशति।