न संसारस्य मध्ये पतितस्य च दरिद्रस्य च कोऽपि विशेषः अस्ति। जनाः पतितात् न स्वीकरोति, न च दरिद्रः दातुं शक्नोति। यः राजा स्वं राज्यं पीडयति, स दीर्घकालं नरके निवसति। यस्य प्रजाः रक्षिताः न सन्ति, तस्य यज्ञाः तपः वा किमर्थम्? यस्य प्रजाः सुव्यक्तं रक्षिताः सन्ति, तस्य स्वर्गः स्वगृहवत् भवति। तु यस्य प्रजाः अनरक्षिताः, तस्य राजप्रासादः नरकसदृशः; राजा शुभाशुभयोः कर्मणोः षष्ठांशं गृह्णाति। रक्षणेन धर्मः लभ्यते, अनरक्षणेन पापम् उपजायते। सौभाग्यवती स्त्री अपि राज्ञः, तस्य प्रियस्य, चौराणां च अधीनता यथा वेश्या। द्विजश्रेष्ठः निधिं सम्प्राप्त्य यथायोग्यं सर्वं गृह्णीयात्। द्विजः जात्या चतुर्थांशं, अष्टमांशं, षोडशांशं वा दत्त्वा, निधिं धर्मेण पात्रे दद्यात्। मिथ्यावादी धनस्य अष्टमांशं दण्ड्यः; यदि नष्टवस्तु-स्वामी न लभ्यते, राजा तद् त्रिवर्षाणि रक्षेत्। यदि स्वामी त्रिवर्षे अभ्येत्य याचेत्, तदा तस्य दत्तव्यम्; अनन्तरं राजा तद् गृह्णाति। यः याचति, 'एतद् मम' इति यथाविधि प्रमाणं दर्शयेत्। स्वामी रूपं गणनां च दर्शयित्वा वस्तुं प्राप्नोति; बालानां वारिसुतानां च संपत्तिं राजा रक्षेत्। बालकः यावत् वयः प्राप्नोति वा बाल्यं अतिक्रामति, तावत् राजा तेषां संपत्तिं रक्षेत्। तथा पतिव्रता स्त्रियः, विधवा, अनाथा च; यदि तेषां बन्धवः जीवन्नपि संपत्तिं गृह्णन्ति, धर्मज्ञः राजा तान् चौरदण्डेन दण्डयेत्। यदि चौरैः संपत्ति हृता, राजा स्वयं तां प्रत्यवापयेत्। राजा अपि चौररक्षणकर्तृभ्यः हृतं धनं पुनः गृह्णाति; यः मिथ्याभिषिक्तं धनं याचति, स बहिर्निर्गम्य दण्ड्यः। राजा गृहचौरैः हृतं न गृह्णीयात्; किंतु राज्यधनात् द्विजात् विंशतितमांशं गृह्णीयात्। परदेशीयकं शुल्कभागं ज्ञात्वा, हानिलाभं च विविच्य, शुल्कं यथायोग्यं स्थापयेत् यथा वणिजः लाभं प्राप्नुयात्। लाभस्य विंशतितमांशं गृह्णीयात्; यदि दण्डः, तदा अधिकम्। स्त्रीभ्यः, तपस्विभ्यः च शुल्कं न गृह्णीयात्। यदि पारगमनस्थाने सेवकदोषेण नष्टं, सेवकाः प्रतिपूर्तिं कुर्युः; शुष्कधान्याद् षष्ठांशं, शिम्बिजातात् अष्टमांशं गृह्णीयात्। वनसंपत्तेः स्थानकालानुसारं भागं गृह्णीयात्; पशुभ्यः, सुवर्णात् पञ्चमांशं वा षष्ठांशं गृह्णीयात्। गन्धात्, औषधिभ्यः, रसात्, सर्वपात्रात्, शिलापात्रात्, पत्रात्, शाकात्, तृणात्, वेतसात्, वंशीभ्यः, चर्मणः च—काष्ठपात्रात्, शिलापात्रात्, षष्ठांशं गृह्णीयात्; मधु, मांस, सर्षपात् अपि। ब्राह्मणात्, मृत्युकाले अपि, करं न गृह्णीयात्; यदि विद्वान् ब्राह्मणः राज्ञः देशे क्षुधार्तः, तदा तद् राज्यं व्याधि, दुर्भिक्ष, आपद्भिः क्षीयते। एतत् ज्ञात्वा, राजा तस्य जीविकां दद्यात्। स सर्वत्र पित्रेव ब्राह्मणं रक्षेत्; यः राज्ञः रक्षितः धर्मं नित्यं आचरति, तेन राज्ञः आयुः, धनं, राज्यं च वर्धते। शिल्पिनः प्रतिमासं एकं कार्यं राज्ञः कृते कुर्वन्तु। ततः पुष्करः उवाच—अधुनाऽहं अन्तःपुरविषयाणि, चतुर्वर्गसाधनानि च कथयिष्यामि। तत्र स्त्रीणां परस्पररक्षणं, सेवा च, राज्ञः साधनीयम्। धर्मः मूलम्, अर्थः तृणम्, कर्मणः फलम् महत्; एष वृक्षः त्रीणां पुरुषार्थानाम्, रक्षणेन फलं भागं लभ्यते। स्त्रियः कामानुग्रहणीयाः, हे राम; अतः रत्नसंग्रहः आवश्यकः। राजा यः राज्यं भोक्तुम् इच्छति, ताः सेवेत, न अतिशयेन। दुष्टा स्त्री दुष्कर्मणि प्रवर्तते, तादृशं वाक्यं न स्वीकरोति, शत्रुभिः सह मिलति, गर्वं च अहंकारं च धारयति। स्पर्शे च, मुखं पिधायति, दत्तं भोजनं न मूल्ययति, आरम्भे शय्या, अनन्तरं अपि शय्या, ततो जागरणम्। स्पर्शे, अङ्गानि कम्पयति, शरीरं पराङ्मुखं करोति; वचनानि, प्रेमयुक्तानि अपि, अल्पं शृणोति, मुखं च पराङ्मुखं करोति। काम्यस्त्रीणां मध्ये, यः उदासीना, सा ज्ञायते—यद्यपि अलङ्कारसमयः, तदा अपि न अलङ्कर्तुम् इच्छति। दृष्टमात्रे, सा हर्षिता भवति, दृष्ट्वा च मुखं पराङ्मुखं करोति। अन्यत्र निरीक्ष्यमाणायाम्, चञ्चलदृष्टि क्षिपति, तदा अपि पूर्णतया न पराङ्मुखी भवति। एवं, हे भार्गव, सा स्वाङ्गानि, रहस्यानि च प्रकाशयति, यः गृहीतः, तं सावधानीया छादयति। दृष्ट्वा, सा क्रीडाभिः, आलिङ्गनैः, चुम्बनैः च संलग्ना भवति; वचनस्य प्रत्युत्तरं सत्यं ददाति। स्पर्शे, अङ्गानि रोमाञ्चितानि, स्वेदेन आवृत्तानि; हे राम, सा लघुं दानं याचति। अल्पदाने अपि, सा परमं हर्षं अनुभवति; नामगुणश्रवणे, आत्मानं महतीं हर्षितां मन्यते। स्वहस्ताङ्कितं फलम् प्रेषयति, प्रियदत्तं हृदयस्थं स्थापयति। आलिङ्गनैः, तस्य शरीरं अमृतवत् आवृत्य, स शय्यायाम्, सा अपि शय्यायाम्, आरम्भे जागरणे तस्य सह जागरति। एवं सत्यम्, धर्मः, न्यायः, रक्षणं, स्त्रीणां व्यवहारः, राज्यस्य संचालनम्, सर्वं राजा यथावत् कर्तव्यम् इति शास्त्रस्य उपदेशः।