अग्निपुराणम्

नृपस्य धर्मपालनस्य मार्गे, सज्जनदुर्जनयोः भेदज्ञानपूर्वकं, सर्वेषां शरणागमनं सावधानतया कर्तव्यं, यथा – दुर्जनान् अपि विज्ञाय, तेषु विश्वासं न कृत्वा, तेषां व्यवहारः निग्रहेण स्थापनीयः। अन्यदेशात् आगतान् जनान् अपि गूढचरेण परीक्ष्य सत्कारः कर्तव्यः, यतः शत्रवः, वह्निः, विषम्, सर्पः, खड्गः च सर्वे अपि नितरां भीष्णाः भवन्ति। सेवकानां विश्वासघातिनः दुष्टान् च परीक्ष्य विज्ञेयाः, नृपस्य चक्षुषीव गूढचाराः सदा स्थापनीयाः। ये च जनाः अविनीताः, अन्योन्यं अज्ञाताः, मन्त्रकुशलः वणिजः, वर्षमात्रोपजीविनः वैद्यः च, तथा ये तपस्विनः रूपेण दृश्यन्ते, बलेन दुर्बलेन च विवेकिनः – तेषु नृपः एकस्मिन् अपि विश्वासं न कुर्यात्, बहुवक्त्रेण तु विश्वासः करणीयः। सेवकानां रागद्वेषौ, जनानां गुणदोषौ च विज्ञाय, शुभाशुभयोः यथायोग्यं स्थानं दातव्यम्। जनानां प्रीतिकराणि कर्माणि कर्तव्यानि, द्वेषजनकानि परित्याज्यानि; जनानां प्रीत्या नृपः तेषां प्रमोदेन समृद्धिं प्राप्नोति। एवं धर्मयुक्ते राज्ये, पुष्करः उवाच – सेवकः नृपाज्ञां शिष्यवत् समाचरेत्, स्वामिनः पूज्यभावः कर्तव्यः, नृपवचनम् अवज्ञाय न वक्तव्यम्, किंतु प्रियं मधुरं च भाषेत। यद्यपि अप्रियम् अपि हितकरं भवति, तद् रहसि नृपाय वक्तव्यम्; नृपाज्ञां विना तस्य वित्तं न स्वीकरोत्, न च तस्य मानं अवमंसेत्। नृपयोग्यं न किञ्चित् अचरितव्यम्, न च अशिष्टवाक्यं कृत्यं वा सेवकः कुर्यात्; अन्तःपुराध्यक्षः शत्रुभिः सह न संयोगं कुर्यात्। सेवकः अधिकसंबन्धं न कुर्यात्, नृपस्य रहस्यं संरक्षेत्, स्वकौशलं प्रदर्शयेत्, नृपस्य पुरतः आत्मानं विशिष्य स्थापयेत्। यद् रहस्यं नृपः प्रकटीकृतवान्, तद् जगति न प्रकाशयेत्; अन्यस्मिन् विषये आज्ञाप्यमाने, ‘किं करवाणि?’ इति वदेत्। अनुज्ञां विना द्वारं न प्रविशेत्, न च नृपदृष्ट्ययोग्यं स्थलं गच्छेत्। मायां, लोभं, निन्दां, नास्तिक्यं, नीचत्वं च सर्वथा वर्जयेत्। नृपसेवया जीवन् कदापि प्रमादं नाचरेत्, विद्या, ज्ञानं, कौशलं च आत्मन्य् एकीकुर्यात्। नृपस्य प्रियमनित्रिणः मन्त्रिणः सुतवत् सदा मानयेत्। मन्त्रिषु सर्वथा विश्वासं न स्थापयेत्, किंतु नृपस्य मनोहरं कर्म आचरन्, अप्रियेषु जनान् परित्यज्य, नृपप्रियेषु जीविकां योजयेत्। अनपृष्टः न भाषेत, आपदि स्वेच्छया आचरेत्, नृपसंतुष्टौ वाक्यं संयच्छेत्, रहसि संशयं न कुर्यात्। नृपः स्वस्य कुशलं पृच्छति, उपवेशनं ददाति चेत्, तदा नृपवचनश्रवणेन उत्साहितः, अप्रियेषु अपि हृष्यति। लघुदानमपि स्वीकृत्य, तत् स्मरन्, अनन्तरं संवादे प्रयुञ्जीत; एवं नृपप्रियः सेवकः, परसेवां त्यजेत्। पुष्करः पुनरुवाच – दुर्गलाभं ते वक्ष्यामि; नृपः दुर्गे वसन्, यत्र वैश्यशूद्राः अधिकाः, ब्राह्मणाः किञ्चित्, कर्मकराः चान्ये, अमिश्रजातयः, सेवायाम् अन्विताः, जलसम्पन्ने च देशे, तत्र स्थेयम्। सः देशः न शत्रुसैन्यैः सुलभः, न च मृगचौरादिभिः बाध्यते। षड्विधं दुर्गं – धनुष्मत्, मृन्मयम्, मानवम्, वृक्षसम्पन्नम्, जलयुक्तम्, पर्वतीयम् इति; तेषु पर्वतीयं दुर्गं श्रेष्ठम्, अन्येषां दुष्प्राप्यम्, अन्यदुर्गविघातकम्। तत्र नगरे, विपणे, देवायतनेषु, यन्त्रशस्त्रसम्पन्ने, जलोपेतस्मिन्नेव श्रेष्ठदुर्गं भवति। नृपस्य रक्षणं विषात् अपि करणीयम्; तत्र पञ्चविधं विषनाशनं – शिरीषः, मूत्रपिष्टं, विपार्दनं, शतावरी, छिन्नरुहा, विषघ्नी, तण्डुलीयकः, कोषातकी, कल्हारी, ब्राह्मी, चित्रपटोलिका, मण्डूकपर्णी, वाराही, धात्री, आनन्दा, उन्मादिनी, सोमराजी, विषघ्नी, रत्नं च। शुभलक्षणयुक्ते दुर्गे निवसन्, देवपूजनं कुर्यात्, प्रजाः रक्षेत्, दुष्टान् निगृह्य, दानानि दापयेत्। दैवस्वं गृह्णन् नरकं गच्छति; तस्मात् नृपः देवालयनिर्माणे, देवपूजायां च प्रवृत्तः स्यात्। देवालयाः रक्ष्याः, देवताः स्थापनीयाः, मृन्मयं, दारुमयं, ईष्टकायुतं रूपं पुण्यदं; पत्थर, सुवर्ण, रत्नमयं च श्रेष्ठतरम्। देवालयनिर्माणेन भोगमोक्षौ लभ्येते। उत्सवान्, गीतवाद्यानि, दानानि, देवस्य तैलघृतमधुदुग्धादिभिः स्नपनं च – एतेन स्वर्गलाभः। ब्राह्मणान् सत्कार्य रक्ष्य च, द्विजातीयानां अन्नं न ग्राह्यं; एकं सुवर्णं, एकां गावं, एकाङ्गुलमात्रं भूमिं वा हरन् नरकं यावदन्तकालयं प्राप्नोति। पापिनः अपि द्वेषं न कुर्यात्। ब्राह्मणवधात् गुरुतरं पापं नास्ति; ये दैवं अदैवं, अदैवं दैवं कुर्वन्ति, ते अप्य् अतिक्रन्दनं प्राप्नुवन्ति। ब्राह्मणी रुदती कुटुम्बं, राष्ट्रं, प्रजाश्च विनाशयति। धर्मिष्ठः नृपः सत्स्त्रियः रक्षेत्; स्त्री प्रसन्ना, गृहकर्मकुशला, साधुपात्रसंपन्ना, हस्तयोः अपव्ययवर्जिता स्यात्; यं पितरः ददाति, तं पतिं सदा सेवेत्। एवं धर्मयुक्तं राज्यं, नृपस्य च सेवकस्य कर्तव्यं, दुर्गलाभः, देवपूजा, ब्राह्मणरक्षा, स्त्रीधर्मः च एकस्मिन् प्रवाहे सम्यग् प्रतिपादितम्।