अग्निपुराणम्

राज्ञः कर्तव्यानि यथाक्रमं विविधानि सन्ति। स राजा निरन्तरं उत्साहयुक्तः स्यात्, हस्तिशिक्षणकुशलः, अश्वाध्यक्षः च अश्वविद्यायाम् निपुणः। दुर्गाध्यक्षः हितकारी च बुद्धिमान् स्यात्, स्थापत्यविद्यायाम् मुख्यः स्थापत्याचार्यः च भवननिर्माणे निपुणः। यन्त्रविद्यायाम् दक्षः, हस्तयुद्धे च आयुधयुद्धे च पराङ्मुखः स्यात्। शस्त्राध्यक्षः संग्रामे विशारदः, राज्ञः हितकारकः च भवेत्। अन्तःपुराध्यक्षः वृद्धः स्यात्, स्त्रियः पञ्चाशद्वयस्काः नियोजनीयाः; पुरुषाः सप्ततिवर्षपर्यन्तं सर्वकर्मसु योजनीयाः। शस्त्रागारस्य रक्षणाय एकः जाग्रतः स्थाप्यः, तेषां आचरणं ज्ञात्वा तेषां कर्माणि विधेयानि। राजा श्रेष्ठं, हीनं, मध्यमं च कर्म विवेचयेत्। उत्तमे, अधमे, मध्यमे च कर्मणि पुरुषान् स्थापयेत्; भूमौ विजयाय इच्छन् राजा विश्वस्तमित्रान् आनीयेत्। धर्मिष्ठे धर्मकर्मसु नियोजनीयाः, शूराः युद्धकर्मसु, कौशलिनः अर्थकर्मसु, शुद्धाः सर्वेषु कर्मसु नियोजनीयाः। स्त्रीषु नपुंसकाः नियोजनीयाः, क्रूरकर्मसु कठोराः, ये पुरुषाः शुद्धतया राज्ञा ज्ञाताः, तेषु तदनुसारं नियोजनम्। धर्मे, अर्थे, कामे च नीचाः नीचकर्मसु नियोजनीयाः; राजा युक्त्या तान् परीक्ष्य यथोचितं आचरितव्यानि। मन्त्रिभिः सह न्यायेन अरण्यवासिनः गजपालकांश्च नियोजयेत्; तेषां गमनागमनं निरीक्षकैः सततं अन्वेषणीयम्। यः यस्मिन्कर्मणि निपुणः, तत्र तं नियोजयेत्; कुलोपजीविनः सर्वकर्मसु नियोजनीयाः। पापिनः अपि अपापिनः अपि सावधानतया शरणं गन्तव्यम्; पापिनः ज्ञात्वा तेषु न विश्वास्यं, तेषां आचरणं निग्रहीतव्यम्। ये अन्यदेशात् आगताः, ते गुप्तचरेण परीक्ष्य सम्माननीयाः; रिपवः अग्निः, विषम्, सर्पः, खड्गः च प्रत्येकं भीषणम्। विश्वासघातिनः दुष्टसेवकांश्च तद्वद् विज्ञेयाः; राजा सर्वदा गुप्तचरेण स्वचक्षुषा योजयेत्। ये जनाः अनुचितं आचरन्ति, परस्परं अज्ञाताः, मन्त्रकुशलः वणिजः, वर्षपर्यन्तं चिकित्सकः—तथा ये तपस्विनः इव दृश्यन्ते, बलाबलविवेचकाः च, तेषु राजा न एकस्मिन् एव विश्वासं कुर्यात्, बहु भाषमाणे तु विश्वासः करणीयः। सेवकानां रागद्वेषौ, जनानां गुणदोषौ च विवेचयेत्; शुभाशुभयोः यथायोग्यं नियोजनम्। प्रियकर्माणि आचरितव्यानि, द्वेषकारकाणि परित्याज्यानि; जनानां प्रियत्वेन राजा तेषां हर्षेण समृद्धिं प्राप्नोति। पुष्करः उवाच—सेवकः राज्ञः आज्ञां शिष्यवत् समाचरेत्, स्वामिनं प्रति श्रद्धावान् स्यात्; राज्ञः वचनं न अवमंसेत्, किंतु प्रियं प्रियतमं च वदेत्। अप्रियं हितकरं तु रहसि राज्ञे वदेत्; अनाज्ञातः राज्ञः धनं न स्वीकरोत्, न च राज्ञः मानं उपेक्षेत्। राज्ञः अयुक्तं न आचरेत्, न च अश्लीलभाषां वा चेष्टां कुर्यात्; अन्तःपुराध्यक्षः शत्रुभिः न सह तिष्ठेत्। सेवकः सन्निकर्षं न कुर्यात्, राज्ञः रहस्यं रक्षेत्; स्वकौशलं प्रकाशयेत्, राज्ञः पुरतः विशिष्टः भवेत्। राज्ञः रहस्यं यत् प्रकाशितम्, तत् जगति न प्रकाशयेत्; अन्यत्र आज्ञापिते 'किं करवानि?' इति वदेत्। अनाज्ञातः द्वारं न प्रविशेत्, न च राज्ञः दृष्ट्ययोग्यं स्थलं गच्छेत्। मायां, लोभं, अपवादं, नास्तिक्यं, नीचत्वं च वर्जयेत्। प्रमादं सदा परित्यजेत्, विद्या, ज्ञानं, कौशलं च आत्मन्युपसंहरेत्। राज्ञः प्रियेषु मन्त्रिषु आत्मपुत्रवत् आदरं दर्शयेत्। राज्ञः मन्त्रिषु पूर्णं विश्वासं न स्थापयेत्, राज्ञः मनसि प्रीतिकार्यं आचरेत्; अप्रियेषु त्यजेत्, राज्ञः प्रियजनात् जीविकां लभेत्। अनपृष्टः न भाषेत, आपदि स्वेच्छया आचरेत्; राज्ञः संतुष्टे वाक्यं सञ्चिन्त्य रहसि सन्देहं न कुर्यात्। राज्ञा स्वस्य कुशलं पृष्ट्वा आसनं दत्ते, तदा राज्ञः वाक्यश्रवणेन प्रमुद्यते, अप्रियेषु अपि हृष्यति। लघुदाने अपि तुष्टः, तत् स्मृत्वा अनन्तरं संवादे स्मरति; एष एव राजप्रियस्य आचारः, अन्येषु सेवां वर्जयेत्। पुष्करः पुनरुवाच—दुर्गप्राप्तिं वर्णयामि। राजा दुर्गयुक्ते देशे वसेत्, यत्र वैश्यशूद्राः बहवः, बहिर्जनैः दुर्लभः। यत्र किञ्चित् ब्राह्मणाः, बहवः कर्मकाराः, अमिश्रजातयः, सेवायाम् प्रवृत्ताः, जलसमृद्धिः च। शत्रुसैन्यैः दुर्लभः, मृगचौरवर्जितः देशः स्यात्। षट् प्रकाराणां दुर्गाणां मध्ये बली राजा एकं निर्माय तत्र वसेत्—धनुष्मत्, पार्थिव, मानव, दारु, वारि, पर्वत इति। एतेषु, हे भार्गव, पर्वतदुर्गं श्रेष्ठम्, अप्रधर्षणीयम्, अन्यदुर्गविनाशकं च। तत्र श्रेष्ठं दुर्गं नगरं, विपणि, देवायतनानि, अन्यानि च, यन्त्रशस्त्रसम्पन्नं, जलयुक्तं च। अधुना राज्ञः रक्षां वक्ष्यामि। राजा विषात् रक्षितव्यः; पञ्चविधं विषहरं—शिरीष, मूत्रपिष्ट, विपार्दन। शतावरी, छिन्नरुहा, विषघ्नी, तण्डुलीयक, कोषातकी, कल्हारी, ब्राह्मी, चित्रपटोलिका। मण्डूकपर्णी, वाराही, धात्री, आनन्द, उन्मादिनी, सोमराजी, विषघ्नी, रत्नं च। शुभलक्षणयुक्ते दुर्गे स्थित्वा, देवतानां पूजनं कुर्यात्; प्रजाः रक्षेत्, दुष्टान् निगृह्णीयात्, दानानि च कारयेत्।