अग्निपुराणम्

राजा, अभिषिक्तः सत्कारपूर्वकं सिंहस्य वा व्याघ्रस्य वा द्वीपजन्तोः चर्मणा आच्छादितं आसनं उपविशत्। तत्र प्रवेशकः मन्त्रिणः, मन्त्रदर्शिनः, अन्यांश्च सभ्यांश्च सम्यक् उपस्थापयति। तदनन्तरं, राजा ब्राह्मणपुरोहितान् गोभिः अजैः गृहैः चान्यैः च वर्षपर्यन्तं दानैः पूज्य मानयति। द्विजातिभिः भूम्यन्नादिदानैः च उत्तमान् दानान् समर्प्य, अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य, आचार्यं प्रणम्य, पश्चात् वृषभं च धेनुं च वत्ससमेतां स्पृशित्वा, मन्त्रपाठकं पूजयति। ततः अश्वं गजं च आरोह्य, मन्त्रपाठकं सत्कारयित्वा स्वयम् आरोहति। सेना सहितः राजमार्गे प्रदक्षिणं करोति। एवं राजा मन्त्रिभिः सह अभिषिक्तः शत्रून् विजित्य, सेनापतिं नियुक्तुम् अर्हति — स ब्राह्मणः वा क्षत्रियः वा भवेत्। सेनापतिः कुलीनः, नीतिशास्त्रज्ञः, प्रवेशकः च नीतिप्रवीणः स्यात्। दूतः प्रियवादिन्, न दोषयुक्तः, महाबलसम्पन्नः च भवेत्। ताम्बूलवाहनं कुर्यात्, स्त्री न भवेत्, दार्ढ्ये रतः, दुःखसहनप्रियः च स्यान्। सन्धिविग्रहमन्त्रिणः षाड्गुण्यनिपुणः स्यात्। खड्गधारी रक्षकः, सारथिः सेनायां कौशलयुक्तः, पाकशालाध्यक्षः हितकारी, बुद्धिमान्, महापाकशालायां निपुणः च स्यात्। सभासदः धर्मज्ञः, लेखकः अक्षरनिपुणः, समयज्ञः हितकारी, द्वारपालाः विश्वसनीयाः स्युः। रत्नधननिपुणः, अन्तरद्वारस्थः हितकारी, वैद्यः आयुर्वेदविद्, गजाध्यक्षः गजनिपुणः च स्यात्। गजरक्षकः श्रान्तिहीनः गजनिपुणः, अश्वाध्यक्षः अश्वनिपुणः, दुर्गाध्यक्षः हितकारी, बुद्धिमान्, प्रधानस्थपतिः स्थापत्यनिपुणः च स्यात्। यन्त्रनिपुणः, हस्तयुद्धनिपुणः, शस्त्रनिपुणः, युद्धकुशलः, राजहितकारी च भवेत्। अन्तःपुराध्यक्षः वृद्धः, स्त्रियः पञ्चाशद्वर्षपर्यन्ताः, पुरुषाः सप्ततिवर्षपर्यन्तं सर्वकार्येषु नियोज्याः। शस्त्रगृहे जागरूकः स्थाप्यः, तेषां आचारान् ज्ञात्वा कार्याणि यथायोग्यं नियुक्तानि। राजा श्रेष्ठं, अधमं, मध्यमं कार्यं विवेक्तुम् अर्हति। श्रेष्ठे अधमे मध्यमे कार्ये पुरुषान् नियुक्तुम् अर्हति। पृथिवीजयकामः राजा विश्वस्तमित्रान् योजयेत्। धर्मिष्ठान् धर्मकार्ये, वीरान् युद्धे, कुशलान् धनविषये, शुद्धान् सर्वकार्येषु नियुक्तुम् अर्हति। स्त्रीभ्यः मध्ये, नपुंसकान् नियुक्तुम् अर्हति; क्रूरकार्ये क्रूरान्; राजा यत्र शुद्धं पुरुषं जानाति तत्र तं नियुक्तुम् अर्हति। धर्मार्थकामविषये अधमं अधमे कार्ये नियुक्तुम् अर्हति; राजा यथायोग्यं कार्यं युक्त्या परीक्ष्य आचरति। मन्त्रिभिः सह न्यायानुसारं वनवासिनः गजान् च नियुक्तुम् अर्हति; तेषां गमनागमनं परीक्षार्थं दक्षपर्यवेक्षकेन नियोज्यं। प्रत्येकस्य कौशलं ज्ञात्वा तं तत्र नियुक्तुम् अर्हति; कुलपरिचारकाः सर्वकार्येषु नियोज्याः। दुष्टो वा अदुष्टो वा, तेषु सावधानीं समाश्रयेत्; दुष्टान् ज्ञात्वा तेषु विश्वासं न कुर्यात्, तेषां आचारं निग्रहेत्। परदेशागताः गुप्तचरेण परीक्ष्य सत्कार्याः; शत्रवः, अग्निः, विषम्, सर्पः, शस्त्रं च प्रत्येकं भयंकरम्। विश्वासघातकपरिचारकान्, दुष्टपरिचारकान् समानरूपेण विवेक्तुम् अर्हति; राजा सर्वदा गुप्तचरान् स्वचक्षुषः रूपेण नियोज्येत्। जनानां मध्ये यः अनुचितं आचरति, अपरिचितः, व्यापारीः नीतिप्रवीणः, वैद्यः वर्षपर्यन्तं सेवितः — एवं सन्न्यासरूपधारी, बलाबलविवेकी — राजा एकस्मिन न विश्वसेत्, बहुवक्ता विश्वसनीयः स्यात्। परिचारकानां आसक्तिद्वेषौ, जनानां गुणदोषौ विवेक्तुम् अर्हति; शुभाशुभं ज्ञात्वा तेषु यथायोग्यं कार्यं नियुक्तुम् अर्हति। प्रियजनप्राप्त्यर्थं प्रियकार्याणि आचरति, अप्रियकार्याणि परित्यजति; जनसन्तोषेण राजा समृद्धिं प्राप्नोति। पुष्करः उवाच — सेवकः राजाज्ञां शिष्यवत् कर्तव्या, स्वामिप्रति श्रद्धया; राजा वचनं न अवमान्येत्, प्रियं सुखदं वदेत्। अप्रियं हितकरं गुप्ते वदेत्; अनाज्ञाय राजधनं न गृह्णीयात्, सम्मानं न लंघयेत्। राजानुचितं न आचरति, न च अश्लीलवाक्यं वा चेष्टां प्रयुञ्जीत्; अन्तःपुराध्यक्षः शत्रुभिः न संयोगं कुर्यात्। सेवकः अत्यन्तं न संयोगं कुर्यात्, राजगुप्तं रहस्यं रक्षेत्; कौशलं दर्शयेत्, राजसमीपे विशिष्टः स्यात्। राजगुप्तं रहस्यं जगति न प्रकाशयेत्; अन्यत्र आज्ञाय, 'किं करवाणि?' इति वदेत्। अनाज्ञाय द्वारं न प्रविशेत्, राजदृष्ट्ययोग्यं स्थानं न गच्छेत्। कपटं, लोभं, निन्दां, नास्तिक्यं, नीचत्वं च त्याज्यं। प्रमादः सर्वदा त्याज्यः, सेवकः विद्या, ज्ञान, कौशलं योजयेत्। राजप्रियं मन्त्रिणं पुत्रवत् सदा सम्मानयेत्। राजमन्त्रिणि पूर्णं विश्वासं न स्थापयेत्, राजप्रियं मनःप्रसन्नं आचरति; अप्रियं त्यजेत्, जीविका राजप्रियजनात् प्राप्नुयात्। अनाज्ञाय न वदेत्; आपत्तौ इच्छया आचरति; राजा तुष्टः सन् वाक्यं संयुनक्ति, गुप्ते विश्वासं न कुर्यात्। राजा यदा कुशलं पृच्छति, आसनं ददाति, तदा राजवाक्यश्रवणेन उत्साहितः, अप्रियेऽपि हर्षं अनुभवति। लघुदानं अपि स्वीकृत्य, वार्तायां स्मरति; एवं राजप्रियस्य आचारः, अन्यसेवां त्यजेत्। एवं राजा मन्त्रिणः, परिचारकः, सेना, सभ्यः, गुप्तचरः, सर्वे च यथायोग्यं नियुक्ताः, धर्मार्थकामसम्पन्नः, राज्यं सम्यक् पालयति।