अग्निपुराणम्

शूद्रः मन्त्रिणः मृन्मये घटे जलस्य अभिषेकं कृत्वा, ततः बह्वृचश्रेष्ठः ऋत्वा राज्ञः अभिषेकं विधिवत् आरभते। मधुना अभिषेककर्मणि, छान्दोगः कुशोदकेन, ऋत्वा विधिपूर्वकं पूरितं पात्रं आनीयति। अग्निसंरक्षणं यथाविधि सर्वसदस्येभ्यः सम्पन्नं कृत्वा, राजाभिषेकसमये मन्त्राः घोषिताः भवन्ति। सुवर्णपात्रे शतच्छिद्रे 'या ओषधिः', 'ओषधीभ्यः', 'रथेत्युक्त' इति मन्त्रैः सुगन्धद्रव्यैः सह अभिषेकः क्रियते। पुष्पैः पुष्पवत्, बीजैः ब्राह्मणवत्, रत्नैः आशया, रजतेन, देवतानां दर्भोदकेन च अभिषेकः सम्पद्यते। यजुर्वेदेन, अथर्ववेदेन, सुगन्धद्रव्यैः, सर्वतीर्थोदकेन, पीतवर्णेन शिरः ग्रीवां स्पृशन्ति, द्विजश्रेष्ठ। गायनध्वनिना, वाद्यैः, अन्यैः संगीतैः, चामरैः व्यजनैः च, सर्वौषधिपात्रं राज्ञः पुरतः वहन्ति। ऋत्वा व्याघ्रचर्मोपविष्टः, मधुसंयोगादिकं दत्त्वा, शिरोवेष्टनं सम्पादयति। राजमुकुटः पञ्चषट्प्रकर्षैः बन्धितः, निश्चितैः अन्यैः, वृषदंशचर्मणा प्रवेशः क्रियते। आसनं द्वीपजन्तु, सिंह, व्याघ्रचर्मणा आवृतम्; परिचारकः मन्त्रिणः, सभासदः, अन्यांश्च उपस्थापयति। ऋत्विजः गौः, अजः, गृहः इत्यादि दानैः संवत्सरपर्यन्तं सम्मान्याः; द्विजातिभ्यः भूम्यन्नादि उत्तमदानैः पूज्याः। अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा, आचार्ये प्रणम्य, पश्चात् वृषः, गौः, वत्सः स्पृष्ट्वा, मन्त्रपाठकं पूज्यते। अश्वं गजं आरोह्य, तं पूज्य आरोहति; सेनया सह राजमार्गे प्रदक्षिणं करोति। पुष्करः उवाच— एवं अभिषिक्तः मन्त्रिभिः सहितः श्रेष्ठः राजा शत्रून् जयति; सेनापतिः राज्ञा नियुक्तः, ब्राह्मणः वा क्षत्रियः वा। सः कुलीनः, नीतिशास्त्रज्ञः, परिचारकः नीतिशास्त्रकुशलः; दूतः प्रियवक्ता, न दोषयुक्तः, महाबलसम्पन्नः। ताम्बूलवाहः, न स्त्री, भक्तः, कष्टसहनशीलः; संधिविग्रहमन्त्रिणः षड्गुणनीतिशास्त्रकुशलः। खड्गधारी रक्षकः, सारथिः सेनाकुशलः; महारसोद्योगी, हितः, बुद्धिमान्, महारसोद्योगकुशलः। सभासदः धर्मज्ञः, लेखकः अक्षरकुशलः; समाह्वानकालज्ञः हितः, द्वारपालः विश्वसनीयः। रत्नधनकुशलः, अन्तःपुरद्वारस्थः हितः; वैद्यः आयुर्वेदविद्, गजाध्यक्षः गजकुशलः। अनशः गजारोहणकुशलः, अश्वाध्यक्षः अश्वकुशलः; दुर्गाध्यक्षः हितः, बुद्धिमान्, मुख्यस्थपतिः निर्माणकुशलः। यन्त्रकुशलः, हस्तयुद्धकुशलः, शस्त्रयुद्धकुशलः; शस्त्राध्यक्षः युद्धविशारदः, राजहितः। अन्तःपुराध्यक्षः वृद्धः, महिलाः पञ्चाशद्वर्षीयाः; पुरुषाः सप्ततिवर्षपर्यन्तं सर्वकार्येषु नियोज्याः। जाग्रतः शस्त्रगारे नियुक्तः; आचारं ज्ञात्वा, कार्याणि नियोज्यन्ते; राजा श्रेष्ठं, अधमं, मध्यमं कार्यं विवेचयेत्। श्रेष्ठं, अधमं, मध्यमं कार्यं पुरुषान् नियुक्त्वा; पृथिवीं जयितुम् इच्छन्, विश्वसनीयान् मित्रान् संगृह्येत्। धर्मिष्ठः धर्मकार्ये, वीरः युद्धे, कुशलः वित्ते, शुद्धः सर्वकार्ये नियुक्तः। स्त्रीषु, नपुंसकः नियुक्तः; क्रूरकार्ये क्रूरः; यः शुद्धः राज्ञा ज्ञातः, तं तत्र नियुक्तः। धर्मार्थकामविषये नीचः नीचकार्ये नियुक्तः; राजा यथायोग्यं, उपायैः परीक्ष्य, आचरति। मन्त्रिभिः सह न्यायेन, वनवासिनः गजाध्यक्षः नियुक्तः; गमनानुगमनाय परिश्रमी निरीक्षकः नियोज्यः। यः यत्र कुशलः, तं तत्र नियुक्त्वा; कुलपरिचारकः सर्वकार्ये नियोज्यः। दुष्टः वा अदुष्टः वा, सावधानी तेषु शरणं गृहीतव्यम्; दुष्टान् ज्ञात्वा, न विश्वसनीयः, तेषां आचारः नियंत्रितव्यः। विदेशागताः गुप्तचरैः परीक्ष्य सम्मान्याः; शत्रवः—अग्निः, विषम्, सर्पः, शस्त्राणि—सर्वे भयदायकाः। विश्वासघातकः दुष्टः सेवकः तद्वत् ज्ञेयः; राजा सर्वदा गुप्तचरान् नेत्रवत् नियोजयेत्। ये जनाः दुष्टाचरणा, अपरिचिताः, मन्त्रकुशलः व्यापारी, वार्षिकप्रवृत्तिवैद्यः—। यश्च तपस्वीव दर्शयति, बलाबलविवेचकः—राजा एकस्य न विश्वसनीयः, बहुवक्ता विश्वसनीयः। सेवकानां आसक्तिद्वेषौ, जनानां गुणदोषौ विवेच्य, शुभाशुभं ज्ञात्वा, यथायोग्यं नियुक्तव्यम्। प्रियजन्यं कर्म कर्तव्यम्, द्वेषजन्यं त्याज्यम्; जनानां प्रीत्या, राजा तेषां हर्षेण समृद्धिं प्राप्ति। पुष्करः उवाच— सेवकः राजाज्ञां शिष्यवत्, स्वामीस्मरणं कृत्वा, कर्तव्यम्; राज्ञः वचनं न अवमान्येत्, प्रियं हितं च वदेत्। अप्रियं हितं च गोप्यं राज्ञः कथयेत्; अनाज्ञाय राजधनं न गृहीतव्यम्, न सम्मानं उपेक्षयेत्। राजानुचितं न आचरितव्यम्, न अशिष्टवाक्यं, न अशिष्टसंकेतं; अन्तःपुराध्यक्षः शत्रुभिः न सह संगच्छेत्।