शम्बरः प्रद्युम्नं समुद्रे निष्क्षिप्य मीनरूपेण तत्र पतितं कश्चन मत्स्यग्रहकः मत्स्यरूपिणं प्रद्युम्नं जालेन गृहीत्वा शम्बरस्य समीपं नयति। तत्र शम्बरस्य समीपे मायावती अपि आसीत्। सा मायावती स्वस्य प्रियतमं पत्यं मत्स्यरूपे स्थितं दृष्ट्वा स्नेहेन तं पालयामास। स्नेहपूर्वकं सैव उवाच— "अहं तव रतिः, त्वं मम पतिः। त्वं एव कामः, येन शिवेन निराकारः कृतः, अहं तव प्रिया; शम्बरेण हृता, न तस्य भार्या। त्वं मायाविदां श्रेष्ठः, शम्बरं हन।" एवं श्रुत्वा प्रद्युम्नः शम्बरं हत्वा स्वपत्नीमया मायावत्या सह कृष्णस्य समीपं गतः। कृष्णः रुक्मिण्या च तयोः आगमनं दृष्ट्वा परमं हर्षम अनुभूतवन्तौ। प्रद्युम्नात् अनिरुद्धो नाम महात्मा पुत्रः जातः, यः उषायाः पतिः अभवत्। बाणः, बलेः पुत्रः, शोणितनगर्यां उषां नाम कन्यां लब्धवान्। बाणः तपसा शिवस्य पुत्रत्वं प्राप्य मयूरध्वजं धत्ते स्म। तदा शिवः तुष्टः सन्देशं दत्तवान्— "त्वं युद्धं प्राप्स्यसि।" एतेन काले गौरीं शिवेन सह क्रीडन्तीं दृष्ट्वा उषायाः पतिस्नेहः उदपद्यत। गौरी तस्यै उक्तवती— "तव पतिः स्वप्ने रात्रौ प्रादुर्भविष्यति।" वैशाखमासस्य द्वादश्यां तस्याः पतिः भविष्यति इति गौरीवचनेन तुष्टा उषा स्वप्ने तं गृह एव दृष्टवती। तस्याः सखी चित्रलेखा तयोः संयोगं विज्ञाय चित्रपटे तस्य रूपं अंकयित्वा विघ्नं विना अनिरुद्धं तत्र आनयत्। स अनिरुद्धः, कृष्णस्य पौत्रः, द्वारकायाः आगत्य, बाणस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य कन्या उषया सह तत्र स्थितः। यदा बाणस्य रक्षकाः तयोः संयोगं दृष्ट्वा बाणं निवेदितवन्तः, तदा बाणस्य च अनिरुद्धस्य च घोरं युद्धं अभवत्। नारदवचनात् कृष्णः प्रद्युम्नबलभद्राभ्यां सह गरुडमारुह्य, महेश्वरस्य वह्निं ज्वरं च विजित्य, बाणं निर्जितवान्। हरिः शङ्करस्य सह बाणवर्षे युद्धं कृत्वा, नन्दि-विनायक-स्कन्दादीन् अपि कृष्णपक्षेण पराजितः। विष्णोः जृम्भणास्त्रेण शङ्करः जृम्भितः, बाणस्य सहस्रबाहून् छित्त्वा, रुद्रः शरणं याचितः, तेन रक्षितः। विष्णोः प्रसादेन बाणः जीवितः; द्विबाहुः विष्णुः शंकरं उक्तवान्— "यत् त्वया मया च बाणाय अभयदानं दत्तं, तत् तिष्ठति।" "न अस्मासु भेदः अस्ति; यो भेदं करोति, स नरकं याति।" विष्णुः, येन शिवाद्याः पूज्यन्ते, अनिरुद्धोषया सह स्थितः। सः द्वारकां गत्वा उग्रसेनयादवैः सह मुदं प्राप। अनिरुद्धस्य पुत्रः वज्रः, सर्वज्ञः, मार्कण्डेयवंशसम्भूतः अभवत्। बलभद्रः, प्रलम्बविनाशकः, यमुनां आकरषयत्; द्विविदवानरं भग्नवान्, कौरवमदं च नाशितवान्। श्रीहरिः, एकरूपेण रुक्मिण्यादिभिः सह रममाणः, यदुवंशे अनन्तपुत्रान् उत्पादितवान्। अथाग्निः उवाच— "कृष्णस्य माहात्म्यं वर्णयन् अहं भारतं कथयिष्यामि। विष्णुः पाण्डवान् कारणीकृत्य पृथिव्याः भारं अपानयत्। विष्णोः ब्रह्मा अभवत्; ब्रह्मणः अत्रिः, अत्रेः सोमः, सोमात् बुधः, बुधात् ऐलः, ऐलात् पुरूरवाः। तस्मात् आयुः, ततः नहुषः, ततः ययातिः। पुरोः वंशे भरतः, ततः कुरुः। तस्मिन्वंशे शान्तनुः जातः; तस्मात् गङ्गायाः पुत्रः भीष्मः, भ्रातरौ चित्राङ्गदविचित्रौ, सत्यवत्याः पुत्रः शान्तनुः। शान्तनुः स्वर्गं गतः, भीष्मः अविवाहितः भ्रातृराज्यं पालयामास; चित्राङ्गदः बाल एव हतः। सः चित्राङ्गदः काशिराजस्य द्वे कन्ये, अम्बिकामम्बालिके, भीष्मेण आनिते। विचित्रवीर्यस्य भार्ये, तस्य मृत्युः पश्चात्, सत्यवत्याः अनुमत्याः अम्बिकायां राजा जातः। अम्बालिकायां धृतराष्ट्रः, व्यासस्य पुत्रः पाण्डुः। धृतराष्ट्रगान्धार्याः शतं पुत्राः, दुर्योधनपुरोगमाः। शतशृङ्गाश्रमे, पत्न्यभावात्, पाण्डोः मृत्युः अभवत्; ऋषिशापात् धर्मेण कुन्त्यां युधिष्ठिरः जातः। वायोः भीमः, इन्द्रात् अर्जुनः; माद्र्यां अश्विना नकुलसहदेवौ जातौ। पाण्डुः माद्र्यां समागत्य मृत्युम् आप। कुन्त्याः कुमार्या कर्णः जातः, स दुर्योधनपक्षीयः। कुरुपाण्डवानां वैरं दैवयोगात् अभवत्। दुर्योधनः दुष्टबुद्धिः, पाण्डवान् लाक्षागृहे दग्धुम् इच्छन्, तत्र दग्धे, षड् पाण्डवाः मातरं सहित्य जीविताः। ततः एकचक्रायां ब्राह्मणगृहे सर्वे तपस्विवेषे स्थिताः, वकासुरं हत्वा। ततः पाञ्चालदेशं द्रौपदीस्वयंवरार्थं गताः; पञ्चपाण्डवैः धनुर्विद्यापरीक्षया द्रौपदी लब्धा। ततः पाण्डवाः अर्धराज्यं प्राप्तवन्तः, दुर्योधनादिभिः ज्ञातम्। अर्जुनः अग्निदेवात् गाण्डीवं धनुः, उत्तमं रथं च प्राप। अर्जुनः युद्धे कृष्णं सारथिं कृत्वा, अक्षय्यशरैः युतः; द्रोणात् ब्रह्मास्त्रं प्राप्तः, सर्वे च अस्त्रविद्याम् अवाप्तवन्तः। कृष्णेन सह अर्जुनः खाण्डववनस्य वह्निं तर्पितवान्; अर्जुनेन इन्द्रस्य वर्षं शरवृष्ट्या निवारितम्। पाण्डवैः दिशः जिताः, युधिष्ठिरेण राज्ये प्रतिष्ठिते; महत् राजसूययज्ञं सुवर्णेन कृतम्, सुयोधनः तत्र स्पर्धया पीडितः। भ्रातृणा कर्णेन च प्रोत्साहितः, युधिष्ठिरः शकुनिना द्यूते आहूतः। स राज्यम् अस्मिन्सभायां हृतवान्, मायया उपहसितः; तथापि अष्टाशीतिसहस्रब्राह्मणान् पूर्ववत् भोजयामास। द्वादशवर्षाणि वनवासे प्रतिज्ञां पालन, स एव अष्टाशीतिसहस्रब्राह्मणान् भोजयामास।